فصل اقتصاد - عضو هیئت‌مدیره انجمن تجارت الکترونیک با انتقاد از محدودیت‌های عرضه اینترنتی دارو تأکید کرد: پلتفرم‌ها جایگزین داروخانه و پزشک نیستند، بلکه واسطه میان داروخانه و مصرف‌کننده‌اند.
به گزارش فصل اقتصاد، موضوع عرضه اینترنتی دارو و چالش‌های قانونی فعالیت پلتفرم‌های توزیع دارو در همایش «تنظیم‌گری در عصر پلتفرم‌ها» و پنل تخصصی «کالاهای سلامت‌محور؛ از ضوابط عرضه تا اتهام قاچاق» مورد بررسی قرار گرفت؛ نشستی که در آن فعالان اقتصاد دیجیتال و نمایندگان حوزه سلامت، ضمن تشریح موانع توسعه دارورسانی آنلاین، درباره حدود اختیارات دستگاه‌های مسئول، مرجع صدور مجوز و الزامات نظارت بر این کسب‌وکارها به بیان دیدگاه‌های خود پرداختند.
یکی از محورهای اصلی این نشست، تعیین حدود فعالیت پلتفرم‌های عرضه اینترنتی دارو و تفکیک مسئولیت آنها از داروخانه‌ها بود. ژوبین علاقبند، عضو هیئت‌مدیره انجمن تجارت الکترونیک، با اشاره به موانع ایجادشده در مسیر فعالیت این کسب‌وکارها اظهار کرد: تصور برخی نهادهای تصمیم‌گیر این است که فعالیت پلتفرم‌ها در این حوزه به معنای ورود مستقیم آنها به فرایند فروش و عرضه دارو است، در حالی که نقش این کسب‌وکارها ایجاد ارتباط میان داروخانه و مصرف‌کننده است.
وی با بیان اینکه پلتفرم‌ها قرار نیست جایگزین پزشک یا داروخانه شوند، افزود: در این مدل، پزشک دارو را تجویز می‌کند و داروخانه مسئولیت تأمین و عرضه آن را برعهده دارد؛ پلتفرم نیز صرفاً بستر ارتباطی و واسطه انتقال سفارش از مصرف‌کننده به داروخانه را فراهم می‌کند.
علاقبند با تفکیک مدل دارورسانی آنلاین از ایجاد داروخانه‌های صرفاً اینترنتی یا موسوم به «داروخانه تاریک» تصریح کرد: در الگوی موردنظر، پلتفرم مالک دارو نیست و انبارداری آن را نیز برعهده ندارد، بلکه خدمات فناوری، ثبت درخواست مصرف‌کننده، شناسایی داروخانه دارای موجودی و تسهیل ارسال دارو را ارائه می‌دهد و فروش همچنان در داروخانه انجام می‌شود.
وی با اشاره به نگرانی برخی داروخانه‌ها از ورود پلتفرم‌ها به این حوزه گفت: بخشی از این نگرانی‌ها ناشی از تصور تهدید فعالیت داروخانه‌ها در پی توسعه خدمات آنلاین است، در حالی که هدف این مدل حذف داروخانه‌ها نیست، بلکه ایجاد امکان دسترسی آسان‌تر مصرف‌کنندگان به خدمات آنهاست.
عضو هیئت‌مدیره انجمن تجارت الکترونیک با اشاره به تجربه فعالیت پلتفرم‌ها در حوزه‌های دیگر خدماتی گفت: هنگام راه‌اندازی خدمات حمل‌ونقل بین‌شهری توسط اسنپ نیز مخالفت‌هایی از سوی برخی دستگاه‌ها مطرح می‌شد و نگرانی‌هایی درباره توسعه فعالیت این پلتفرم وجود داشت.
وی همچنین با اشاره به محدودیت‌های اعمال‌شده بر فعالیت آزمایشی پلتفرم‌های عرضه دارو اظهار کرد: حتی پس از تحویل آزمایشی تعداد محدودی دارو به سفارش‌دهندگان، با محدودیت‌هایی مواجه شدیم که عملاً امکان ادامه فعالیت را از پلتفرم گرفت.
علاقبند توسعه دارورسانی آنلاین را عاملی برای تسهیل دسترسی بیماران در نقاط مختلف کشور به دارو دانست و افزود: این شیوه می‌تواند امکان مشاهده موجودی داروخانه‌ها را فراهم کند و با شفاف‌تر کردن زنجیره تأمین، زمینه کاهش برخی رانت‌ها و تخلفات را به وجود آورد. در این میان، سازمان غذا و دارو باید الزامات فنی مربوط به ارسال دارو از داروخانه به بیمار را تعیین کند.
وی همچنین با اشاره به تجربه برخی کشورهای اروپایی و آمریکا در فعالیت داروخانه‌های اینترنتی، این پرسش را مطرح کرد که آیا امکان صدور مجوز برای فعالیت تعداد بیشتری از داروخانه‌ها در قالب مدل‌های صرفاً آنلاین در ایران نیز وجود دارد یا خیر.
الزام قانونی توزیع اینترنتی دارو از سال 1401
در ادامه این نشست، محمد بهمند، معاون کمیته تسهیل‌گری کسب‌وکار، با اشاره به سابقه قانونی توزیع اینترنتی دارو اظهار کرد: الزام قانونی این موضوع از سال 1401 مطرح شده و پس از آن، دستورالعمل چگونگی توزیع اینترنتی دارو از سوی وزارت بهداشت تدوین و ابلاغ شده است.
وی با بیان اینکه تعدد دستگاه‌های درگیر در این موضوع موجب طولانی‌شدن فرایند اجرایی شده است، افزود: انجمن تجارت الکترونیک، اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی و سایر نهادهای مرتبط در سال‌های گذشته پیگیری‌های متعددی برای رفع موانع فعالیت پلتفرم‌ها انجام داده‌اند و حتی موضوع در مقاطعی به کمیسیون اصل 90 مجلس نیز ارجاع شده است.
بهمند با اشاره به اختلاف‌نظر میان دستگاه‌های مسئول درباره مرجع صدور مجوز فعالیت پلتفرم‌ها گفت: مسئله اصلی این است که پلتفرم می‌خواهد به‌عنوان واسطه میان داروخانه و مصرف‌کننده فعالیت کند، اما به دلیل ارتباط مستقیم این خدمت با سلامت مردم، الزامات و مقررات خاصی برای آن در نظر گرفته شده است.
وی ادامه داد: یکی از چالش‌های اصلی این است که برخی نهادهای مسئول معتقدند دریافت مجوز از درگاه ملی مجوزها و مجوزهای صادرشده از سوی مراجع مرتبط با کسب‌وکارهای مجازی برای فعالیت در این حوزه کافی نیست و پلتفرم‌ها باید از سوی وزارت بهداشت نیز از نظر تخصصی و صلاحیت فعالیت مورد تأیید قرار بگیرند.
معاون کمیته تسهیل‌گری کسب‌وکار با اشاره به مصوبه 77 هیئت مقررات‌زدایی افزود: براساس بند «ج» این مصوبه، کسب‌وکارهای فعال در این حوزه، به‌جز مجوز صادرشده از سوی اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی، به مجوز دیگری نیاز ندارند. از این منظر، سازمان غذا و دارو می‌تواند ضوابط و الزامات فنی حوزه سلامت را تعیین کند، اما صدور مجوز دوم برای فعالیت پلتفرم‌ها با مصوبه یادشده مغایرت دارد.
بهمند همچنین به ماده 8 دستورالعمل مشترک وزارتخانه‌های بهداشت و ارتباطات اشاره کرد و گفت: در این ماده، کارگروهی برای صدور و حتی ابطال مجوز کسب‌وکارها پیش‌بینی شده بود، اما کمیته تسهیل فعالیت کسب‌وکارهای اقتصاد دیجیتال در رأی صادرشده در مردادماه اعلام کرد که مجوز فعالیت باید صرفاً از طریق درگاه ملی مجوزها صادر شود و کارگروه یادشده در صورتی که نقش مجوزدهی داشته باشد، از وجاهت قانونی برخوردار نیست.
وی با تأکید بر اینکه الزامات تخصصی حوزه سلامت همچنان باید رعایت شود، افزود: ضوابط فنی موردنظر وزارت بهداشت و سازمان غذا و دارو می‌تواند در قالب کاربرگ‌های تخصصی در کنار مجوز اصلی قرار گیرد. به این ترتیب، ملاحظات فنی و سلامت حذف نمی‌شود، اما کسب‌وکار نیز ملزم به دریافت مجوز موازی نخواهد بود.
پلتفرم‌ها در انتظار مجوزی که هنوز صادر نشده است
در بخش دیگری از این پنل، مهدی فامیلی، دبیر کارگروه سلامت دیجیتال اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی، با اشاره به مشکلات اجرایی دستورالعمل دارورسانی آنلاین اظهار کرد: طبق دستورالعمل دی‌ماه 1403 قرار بود کارگروهی متشکل از سه نماینده سازمان غذا و دارو، سه نماینده وزارت ارتباطات و یک نماینده اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی تشکیل شود، اما این سازوکار تاکنون به نتیجه مشخصی نرسیده است.
وی با اشاره به بلاتکلیفی پلتفرم‌ها در دریافت مجوزهای مورد مطالبه سازمان غذا و دارو افزود: سازمان غذا و دارو از سکوها مجوزی را مطالبه می‌کند که قرار بوده پس از تشکیل همین کارگروه صادر شود؛ در حالی که کارگروه هنوز به نتیجه نرسیده و مجوز مورد مطالبه نیز عملاً وجود ندارد. این شرایط، دارورسانی آنلاین را در یک دور باطل قرار داده است.
فامیلی با بیان اینکه فرایند خرید آنلاین دارو از نظر ماهیت با خرید حضوری تفاوتی ندارد، گفت: نسخه را پزشک صادر می‌کند، مسئول فنی داروخانه آن را بررسی می‌کند و داروخانه مسئول تحویل دارو است. پلتفرم تنها درخواست بیمار را به داروخانه منتقل و فرایند ارسال را تسهیل می‌کند؛ بنابراین مسئولیت هر بخش از این زنجیره باید به‌صورت مشخص و مستقل تعیین شود.
دبیر کارگروه سلامت دیجیتال اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی درباره الزامات حمل دارو نیز اظهار کرد: برخی پلتفرم‌ها در نبود ضوابط نهایی از سازوکارهای خودتنظیم‌گری استفاده کرده‌اند. داروهای نیازمند نگهداری در دمای پایین نیز با بسته‌بندی‌های مخصوص و استفاده از یخ ارسال می‌شوند و کسب‌وکارها آمادگی دارند در صورت اعلام ضوابط رسمی، الزامات تعیین‌شده را اجرا کنند.
ایمنی بیمار و نگرانی از شکل‌گیری انحصار
در سوی دیگر این بحث، نمایندگان حوزه سلامت بر ضرورت حفظ ایمنی بیمار، اصالت دارو و نظارت بر عملکرد پلتفرم‌ها تأکید کردند.
شاهین فاضل‌پناه، از پژوهشگاه علوم غدد و متابولیسم دانشگاه علوم پزشکی تهران و مشاور سازمان فناوری اطلاعات و ارتباطات، با تشریح ملاحظات حوزه سلامت در توسعه دارورسانی آنلاین اظهار کرد: نقطه عرضه دارو باید داروخانه باشد و ایمنی بیمار، اصالت دارو، حفاظت از اطلاعات درمانی و امکان ردیابی زنجیره تأمین باید در طراحی این فرایند مورد توجه قرار گیرد.
وی افزود: پلتفرم‌ها نباید فعالیت خود را به همکاری با تعداد محدودی از داروخانه‌ها محدود کنند، زیرا چنین وضعیتی می‌تواند زمینه ایجاد انحصار را فراهم کند و دسترسی سایر داروخانه‌ها به این بازار را کاهش دهد.
فاضل‌پناه با اشاره به جلسات مشترک برگزارشده با اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی، سازمان غذا و دارو و انجمن داروسازان گفت: در این جلسات، فرایندی با هدف حفظ داروخانه به‌عنوان نقطه عرضه، جلوگیری از شکل‌گیری انحصار و دسترسی به اطلاعات بیمار با رضایت وی طراحی و به سازمان فناوری اطلاعات ارائه شده است.
وی با تأکید بر ضرورت نظارت بر فعالیت پلتفرم‌ها تصریح کرد: گزارش‌هایی از فروش غیرقانونی دارو و ارائه توصیه‌های پزشکی از سوی افراد فاقد صلاحیت وجود دارد. سکوهای الکترونیکی می‌توانند به افزایش شفافیت و تکمیل زنجیره تأمین دارو کمک کنند، مشروط بر اینکه فعالیت آنها در چارچوبی مشخص و نظام‌مند انجام شود.
این کارشناس حوزه سلامت دیجیتال همچنین به نگرانی بخشی از داروخانه‌ها درباره حذف‌شدن از زنجیره عرضه یا تحمیل قراردادهای یک‌طرفه از سوی پلتفرم‌ها اشاره کرد و گفت: در یکی از نمونه‌های مطرح‌شده، سهمی حدود 20 درصد از سود داروخانه مطالبه شده بود؛ از این رو، مقررات‌گذاری در این حوزه باید علاوه بر فراهم‌کردن زمینه توسعه خدمات آنلاین، رقابت و آزادی عمل داروخانه‌ها را نیز حفظ کند.
فاضل‌پناه درباره راهکار پیش‌رو برای رفع اختلافات موجود گفت: سازمان فناوری اطلاعات می‌تواند با برگزاری سریع جلسه‌ای مشترک، دو فرایند پیشنهادی موجود را از نظر فنی بررسی کند تا پس از رفع ابهام‌ها، دارورسانی برخط وارد مرحله اجرا شود. به گفته وی، با نزدیک‌شدن دیدگاه‌ها درباره حفظ داروخانه به‌عنوان نقطه عرضه، امکان دستیابی به توافق بیشتر شده است.