فصل اقتصاد - نیروگاه‌های خورشیدی پراکنده در ایران می‌تواند امنیت و پایداری شبکه برق را به میزان قابل توجهی افزایش دهد.
اقتصادی
به گزارش فصل اقتصاد، حملات آمریکا و رژیم صهیونی به ایران، ضرورت بازنگری در الگوی توسعه زیرساخت‌های انرژی و افزایش تاب‌آوری شبکه برق را بیش از گذشته برجسته کرده است. در شرایطی که زیرساخت‌های حیاتی کشور ممکن است با اختلال‌های گسترده مواجه شوند، اتکای صرف به نیروگاه‌های بزرگ و متمرکز نمی‌تواند به‌تنهایی پاسخگوی نیازهای امنیت انرژی باشد. توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر، به‌ویژه نیروگاه‌های خورشیدی در مقیاس‌های کوچک و متوسط و سامانه‌های پشت‌بامی، می‌تواند یکی از راهکارهای کاهش آسیب‌پذیری و تقویت پایداری تأمین برق باشد.
این موضوع صرفاً به افزایش ظرفیت تولید برق از منابع پاک محدود نمی‌شود؛ بلکه به تغییر معماری شبکه برق و حرکت از الگوی متکی بر تعداد محدودی واحد بزرگ به سمت ترکیبی متنوع‌تر از منابع تولید مربوط است. در چنین الگویی، تولید برق در نقاط مختلف و نزدیک محل مصرف انجام می‌شود و امکان تأمین بخشی از نیاز مصرف‌کنندگان بدون وابستگی کامل به نیروگاه‌های بزرگ و شبکه انتقال فراهم می‌شود.
تجربه اوکراین؛ تمرکززدایی برای افزایش تاب‌آوری انرژی
تجربه اوکراین یکی از نمونه‌های قابل بررسی برای شناخت اهمیت تمرکززدایی در بخش انرژی است. آژانس بین‌المللی انرژی در گزارش «تاب‌آوری نظام انرژی؛ درس‌هایی از اوکراین» که در فوریه 2026 منتشر شد، به اقدامات این کشور برای مقابله با اختلال‌های ناشی از حملات به زیرساخت‌های انرژی و افزایش توان بازیابی شبکه برق پرداخته است.
تاب‌آوری انرژی صرفا به معنای جلوگیری از وقوع اختلال نیست؛ بلکه توانایی یک سامانه برای محدود کردن دامنه اختلال، ادامه ارائه خدمات ضروری و بازگشت سریع به وضعیت عادی را نیز در بر می‌گیرد . تجربه اوکراین نشان می‌دهد که تنوع‌بخشی به منابع تولید، تمرکززدایی تولید برق و استفاده از تجهیزات جایگزین می‌تواند بخشی از راهبرد افزایش تاب‌آوری زیرساخت‌های انرژی باشد.
آژانس بین‌المللی انرژی در گزارش دیگری با عنوان «گزینه‌های سیاستی برای تسریع توسعه خورشیدی پراکنده در اوکراین» که در دسامبر 2025 منتشر شد، به نقش سامانه‌های خورشیدی پراکنده و ذخیره‌سازهای باتری در تقویت امنیت انرژی این کشور پرداخته است.
بر اساس برآوردهای مطرح‌شده درباره وضعیت صنعت برق اوکراین، ظرفیت تولید برق قابل‌کنترل این کشور از حدود 38 هزار مگاوات پیش از تهاجم تمام‌عیار روسیه در سال 2022، در سال نخست جنگ به حدود 19 هزار مگاوات کاهش یافت و پس از حملات شدید به زیرساخت‌های انرژی در بهار 2024، به حدود 12 هزار مگاوات رسید.
این ارقام نشان می‌دهد که آسیب به ظرفیت‌های بزرگ تولید برق می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای برای کل نظام انرژی داشته باشد. از همین رو، توسعه منابع تولید پراکنده و افزایش تنوع در ساختار تأمین برق می‌تواند در کنار حفاظت از زیرساخت‌های موجود، به کاهش وابستگی به تعداد محدودی از تأسیسات بزرگ کمک کند.
آژانس بین‌المللی انرژی همچنین برآورد کرده است که اوکراین برای حرکت به سمت نظام تولید برق غیرمتمرکزتر، به احداث حدود 4 هزار مگاوات ظرفیت خورشیدی پراکنده در هر سال تا سال 2030 نیاز دارد. توسعه ذخیره‌سازهای باتری نیز برای افزایش انعطاف‌پذیری شبکه و استفاده مؤثر از این ظرفیت اهمیت دارد.
چرا نیروگاه‌های خورشیدی پراکنده اهمیت دارند؟
یکی از مزیت‌های اصلی نیروگاه‌های خورشیدی پراکنده، توزیع ظرفیت تولید برق در نقاط مختلف جغرافیایی است. در ساختار متمرکز، سهم قابل‌توجهی از تولید ممکن است به تعداد محدودی نیروگاه وابسته باشد؛ اما در ساختار غیرمتمرکز، بخشی از تولید در ساختمان‌های مسکونی، مراکز تجاری، واحدهای صنعتی و تأسیسات عمومی انجام می‌شود.
در نتیجه، اختلال در یک واحد تولیدی لزوماً به معنای از دست رفتن تمام ظرفیت تولید پراکنده نیست. همچنین، در صورت آسیب به بخشی از شبکه انتقال یا توزیع، سامانه‌هایی که به تجهیزات مناسب و قابلیت کار مستقل مجهز شده‌اند، ممکن است بتوانند بخشی از نیاز محلی را تأمین کنند.
وزارت انرژی آمریکا نیز در گزارش «مبانی انرژی خورشیدی و تاب‌آوری» توضیح می‌دهد که ترکیب سامانه‌های خورشیدی با باتری و ریزشبکه می‌تواند به تداوم برق‌رسانی در زمان اختلال شبکه اصلی کمک کند. ریزشبکه‌ها در صورت برخورداری از تجهیزات و قابلیت‌های فنی لازم می‌توانند از شبکه اصلی جدا شوند و به‌صورت مستقل فعالیت کنند.
البته نصب پنل خورشیدی به‌تنهایی برای تضمین برق در زمان قطع شبکه کافی نیست. بسیاری از سامانه‌های متصل به شبکه در صورت قطع برق، برای رعایت الزامات ایمنی از مدار خارج می‌شوند. بهره‌مندی از برق مستقل در چنین شرایطی به تجهیزات مناسب، امکان جداسازی ایمن، سامانه کنترلی و در بسیاری از کاربردها ذخیره‌ساز نیاز دارد.
حملات آمریکا و اسرائیل؛ ضرورت بازنگری در الگوی توسعه برق ایران
حملات آمریکا و اسرائیل به زیرساخت‌های برق ایران، ضرورت بازنگری در الگوی توسعه این بخش و افزایش تاب‌آوری شبکه را بیش از گذشته برجسته کرده است. بر اساس اظهارات مسئولان صنعت برق، نزدیک به 2 هزار نقطه از شبکه برق کشور آسیب دید و بخشی از زیرساخت‌های تولید و انتقال برق مورد اصابت قرار گرفت.
همچنین، در ابتدای فصل تابستان حدود4 هزار مگاوات از ظرفیت نیروگاهی کشور عمدتاً در نیروگاه‌های خصوصی، از مدار خارج شد. با این حال، به گفته مسئولان صنعت برق، تلاش شبانه‌روزی کارکنان این صنعت در سراسر کشور موجب شد عملیات ترمیم شبکه با سرعت انجام شود و بخش قابل‌توجهی از این ظرفیت دوباره به مدار بازگردد.
این آمار اهمیت حفاظت از زیرساخت‌های انرژی و افزایش توان شبکه برای مقابله با اختلال‌ها را نشان می‌دهد. در چنین شرایطی، توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر باید فراتر از اهداف زیست‌محیطی و افزایش ظرفیت تولید برق مورد توجه قرار گیرد و به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های راهبرد امنیت انرژی کشور بررسی شود.
نیروگاه‌های خورشیدی کوچک و متوسط، به‌ویژه سامانه‌های نصب‌شده در محل مصرف، این امکان را فراهم می‌کنند که تولید برق به تعداد محدودی از تأسیسات بزرگ وابسته نباشد. چنین رویکردی می‌تواند در صورت اختلال در بخشی از زیرساخت‌های تولید یا انتقال برق، به حفظ بخشی از ظرفیت تولید و کاهش دامنه آثار اختلال کمک کند نکته قابل توجه در مورد شبکه برق کشور آن است که این شبکه از پراکندگی گسترده‌ای بر خوردار اما هر چه این پراکندگی نیز افزایش پیدا کند امنیت انرژی کشور تاب‌اوری بیشتری در مقابل حملات خارجی خواهد داشت.
با این حال، پراکندگی جغرافیایی به‌تنهایی مانع آسیب‌دیدن شبکه برق نمی‌شود. نیروگاه‌های خورشیدی بزرگ‌مقیاس نیز ممکن است در برابر آسیب‌های فیزیکی آسیب‌پذیر باشند و اختلال در پست‌ها، خطوط انتقال یا سایر اجزای مشترک شبکه همچنان می‌تواند برق‌رسانی را تحت تأثیر قرار دهد. بنابراین، افزایش ظرفیت خورشیدی بدون توجه به محل استقرار نیروگاه‌ها، ساختار شبکه، تجهیزات کنترلی و ذخیره‌سازی، تضمین‌کننده افزایش امنیت انرژی نیست.
آنچه اهمیت دارد، حرکت هم‌زمان به سمت تنوع‌بخشی به منابع تولید، توسعه نیروگاه‌های کوچک و متوسط، گسترش سامانه‌های خورشیدی پشت‌بامی، استقرار ذخیره‌سازها و تقویت ریزشبکه‌های دارای قابلیت بهره‌برداری مستقل است. این رویکرد می‌تواند وابستگی به تعداد محدودی از تأسیسات بزرگ را کاهش دهد و امکان تداوم تأمین برق برای بخشی از مصرف‌کنندگان و مراکز حیاتی را در زمان اختلال فراهم کند.
تجربه اوکراین نیز نشان می‌دهد که در شرایط تهدید زیرساخت‌های انرژی، تمرکززدایی تولید برق و توسعه سامانه‌های خورشیدی پراکنده می‌تواند بخشی از راهبرد افزایش تاب‌آوری باشد. برای ایران نیز حملات اخیر ضرورت توجه بیشتر به این رویکرد را برجسته کرده است.
بر این اساس، توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر پس از حملات آمریکا و اسرائیل، برای ایران باید به‌عنوان یکی از ضرورت‌های راهبردی بازسازی و تقویت امنیت انرژی بررسی شود. تحقق این هدف به برنامه‌ریزی فنی، تأمین مالی پایدار، توسعه زیرساخت‌های شبکه و توجه هم‌زمان به تولید، ذخیره‌سازی و توزیع برق وابسته است.
سد راه انرژی تجدیدپذیر در ایران چیست؟
گذار از تمرکز تولید به تنوع‌بخشی منابع برق
تجربه اوکراین نشان می‌دهد که در شرایط تهدید زیرساخت‌های انرژی، تمرکززدایی تولید برق و توسعه سامانه‌های خورشیدی پراکنده می‌تواند بخشی از راهبرد افزایش تاب‌آوری باشد. در ایران نیز آسیب‌دیدن نزدیک به 2 هزار نقطه از شبکه برق و خروج حدود 4 هزار مگاوات از ظرفیت نیروگاهی از مدار، ضرورت توجه به این مسئله را برجسته می‌کند.
بنابراین، مسیر آینده صنعت برق نباید صرفاً بر افزایش ظرفیت نیروگاه‌های بزرگ استوار باشد؛ بلکه باید ترکیبی متوازن از نیروگاه‌های متمرکز، تولید پراکنده، ذخیره‌سازها و ریزشبکه‌ها را دنبال کند. چنین الگویی می‌تواند ضمن کاهش وابستگی به تعداد محدودی از مراکز تولید، امکان تداوم برق‌رسانی و بازیابی سریع‌تر شبکه پس از اختلال را تقویت کند.
انتهای‌پیام/