آیا مسیر توسعه بازار «صندوق‌های صدور و ابطالی طلا» از معاملات ۲۴ ساعته و تسویه سریع می‌گذرد؟ + ویدئو

فصل اقتصاد - برنامه «رینگ طلا» محصول جدید پایگاه خبری بازار سرمایه ایران (سنا) است. «رینگ طلا» با تمرکز بر ابزارهای مالی مبتنی بر دارایی طلا، روندها، چالش‌ها، فرصت‌ها و چشم‌انداز توسعه این بازار را در چارچوب بورس بررسی می‌کند. در این قسمت از برنامه «رینگ طلا»، همایون دارابی مدیرعامل سبدگردان داریوش، ضمن بررسی جایگاه صندوق‌های صدور و ابطالی در بازار سرمایه، محدودیت ساعات مبادلات را از مهم‌ترین چالش‌های توسعه ابزارهای مبتنی بر طلا عنوان کرد و تاکید داشت راهکار اصلی، افزایش ساعات مبادلات بازار رسمی طلا و حرکت به سمت فعالیت 24 ساعته است. به باور دارابی، در شرایطی که طلا یک بازار جهانی و 24 ساعته است، توسعه ابزارهای مبتنی بر طلا نیازمند افزایش ساعات مبادلات گواهی سپرده شمش و سکه، صندوق‌های طلا و در نهایت فراهم شدن امکان تسویه سریع‌تر وجوه است.

به گزارش پایگاه خبری بازار سرمایه ایران (سنا) ، بازار طلا در سال‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین مقاصد سرمایه‌گذاری در ایران تبدیل شده، هم‌زمان با افزایش تقاضا برای این دارایی، تعداد صندوق‌های سرمایه‌گذاری طلا نیز در بازار سرمایه ایران افزایش یافته است. با این حال، بخش عمده صندوق‌های طلای فعال در بازار سرمایه به صورت صندوق‌های قابل معامله(ETF) فعالیت می‌کنند و صندوق‌های صدور و ابطالی سهم محدودی از این بازار دارند.
از سوی دیگر، توسعه پلتفرم‌های آنلاین معاملات طلا، فعالیت 24 ساعته این پلتفرم‌ها و امکان دسترسی سریع‌تر به معاملات، رقابت میان ابزارهای رسمی بازار سرمایه و این پلتفرم‌ها را وارد مرحله تازه‌ای کرده است. در این میان، این پرسش مطرح است که آیا توسعه صندوق‌های صدور و ابطالی طلا می‌تواند پاسخی به نیاز سرمایه‌گذاران برای دسترسی گسترده‌تر به بازار طلا باشد یا آن‌که مسئله اصلی، محدودیت ساعات مبادلات در بازار رسمی است.
همایون دارابی مدیرعامل سبدگردان داریوش، در این قسمت از برنامه «رینگ طلا» با اشاره به محدودیت ساعات مبادلات صندوق‌های طلا، تاکید کرد صندوق‌های صدور و ابطالی اگرچه از نظر ساعات فعالیت آزادی عمل بیش‌تری دارند، اما به دلیل محدودیت در مبنای ارزش‌گذاری دارایی‌ها نمی‌توانند به تنهایی پاسخگوی نیاز بازار باشند. به گفته او، راهکار اساسی، افزایش ساعات مبادلات گواهی سپرده شمش و سکه و سایر ابزارهای مبتنی بر طلا و حرکت تدریجی بازار به سمت فعالیت 24 ساعته است.
بخشی از گفت‌وگوی برنامه «رینگ طلا» با همایون دارابی مدیرعامل سبدگردان داریوش را در ادامه بخوانید و مشروح آن را ببینید:
آقای دارابی، در حال حاضر نزدیک به 40 صندوق طلا در بازار سرمایه فعال هستند که عمده آن‌ها به جز یک صندوق، به‌صورت قابل معامله فعالیت می‌کنند. چرا صندوق‌های صدور و ابطالی طلا هنوز در بازار سرمایه پا نگرفته‌اند؟
در شرایط کنونی و با توجه به فضای ارتباطات و اینترنت، عملا همه صندوق‌ها از یک پلتفرم معاملاتی استفاده می‌کنند و تفاوت اصلی میان صندوق صدور و ابطالی و صندوق قابل معامله در ایران، بیش‌تر به میزان آزادی عمل مدیر صندوق در تعیین ساعات فعالیت مربوط می‌شود. از سوی دیگر، طلا یک روند جهانی است و در شرق و غرب آسیا، اروپا، آفریقا و آمریکا اهمیت آن را می‌بینیم. با توجه به تورم بالا در ایران، در 2 سال اخیر پلتفرم‌های آنلاین طلا نیز وارد بازار شده‌اند که در مقاطعی تحت نظارت مشخصی فعالیت نمی‌کردند. این موضوع البته تنها مختص ایران نیست و در کشورهای مختلف نیز ساماندهی معاملات آنلاین طلا به یکی از مسائل مورد توجه تبدیل شده است. در چنین شرایطی، بازار سرمایه به عنوان یک نهاد رسمی که از رگولاتور، زیرساخت، تجربه و نیروی انسانی برخوردار است، طبیعتا می‌توانست یکی از گزینه‌های اصلی برای رقابت با این پلتفرم‌ها باشد. اما مسئله‌ای که ایجاد شد، محدود بودن ساعات مبادلات صندوق‌های قابل معامله بود. هرچند به‌تازگی ساعت فعالیت صندوق‌های طلا تا 6 بعدازظهر افزایش یافته، این زمان هم‌چنان برای بازاری مانند طلا که یک بازار جهانی و 24 ساعته است، محدودیت ایجاد می‌کند. این محدودیت از یک سو پاسخگوی نیاز معامله‌گران کوتاه‌مدت نیست و از سوی دیگر برای سرمایه‌گذارانی که با هدف نوسان‌گیری یا پوشش ریسک فعالیت می‌کنند، ریسک ایجاد می‌کند. صندوق‌های صدور و ابطالی می‌توانستند تا حدی به تقاضای موجود برای معاملات خارج از ساعات رسمی پاسخ دهند، چرا که مدیر صندوق آزادی عمل بیش‌تری برای تعیین ساعات فعالیت داشت و می‌توانست صندوق را تا ساعت‌های دیرتر و حتی در صورت فراهم بودن زیرساخت‌ها به صورت 24 ساعته فعال کند.
یعنی معتقدید صندوق‌های صدور و ابطالی طلا می‌توانند پاسخ مناسبی به تقاضای بخشی از فعالان بازار برای انجام معاملات 24 ساعته باشند؟
صندوق‌های صدور و ابطالی از نظر ساعات فعالیت می‌توانند پاسخ مناسبی برای این منظور باشند، چرا که مدیر صندوق در تعیین ساعت فعالیت آزادی عمل بیش‌تری دارد. برای مثال، می‌توان صندوق را تا ساعت 12 شب فعال نگه داشت یا حتی در شرایط مناسب به سمت فعالیت 24 ساعته حرکت کرد. اما مشکل اصلی، مبنای محاسبه ارزش دارایی‌های صندوق‌های صدور و ابطالی طلا است. ما یک مرجع رسمی به نام بورس کالا داریم که در آن شمش و سکه معامله می‌شود و صندوق‌های طلا نیز این دارایی‌ها را خریداری می‌کنند. وقتی مبادلات شمش و سکه در ساعت مشخصی متوقف می‌شود، ارزش‌گذاری دارایی‌های صندوق نیز دیگر یک مبنای زنده و رسمی ندارد. در چنین شرایطی باید از یک مرجع دیگر برای قیمت‌گذاری استفاده کنیم. برای مثال، می‌توان قیمت انس جهانی را گرفت و با نرخ دلار محاسبه کرد یا از قیمت‌های اعلامی اتحادیه استفاده کرد. اما یک نهاد بازار سرمایه نمی‌تواند به سادگی برای ارزش‌گذاری رسمی دارایی صندوق به یک مرجع خارج از بازار سرمایه استناد کند. این موضوع زمانی اهمیت بیش‌تری پیدا می‌کند که بازار جهانی طلا در ساعات تعطیلی بازار داخلی با تغییرات قابل توجهی مواجه شود. برای مثال، از روز چهارشنبه تاکنون طلا در بازار جهانی جهش قابل ملاحظه‌ای داشته است، اما در بازار داخلی چون مبادلات متوقف بوده، قیمت‌ها نیز امکان همراهی با این تغییر را نداشته‌اند. در مقابل، پلتفرم‌های آنلاین تلاش می‌کنند قیمت خود را با تحولات بازار جهانی هماهنگ کنند. حتی بازار سنتی نیز در ساعات تعطیلی نمی‌تواند به‌سرعت خود را با تغییرات بازار جهانی تطبیق دهد. در نتیجه، یک بازار زنده و جهانی در داخل کشور با وقفه‌هایی مواجه می‌شود.
راهکار شما برای حل این مسئله چیست؟
راهکار اساسی این است که ساعات مبادلات صندوق‌های طلا، گواهی سپرده شمش و سکه و سایر ابزارهای مبتنی بر طلا افزایش پیدا کند و متناسب با بازار جهانی تنظیم شود. برای مثال، می‌توان ساعات فعالیت را از 18 تا 24 افزایش داد و در ادامه بخشی از ساعات شب و صبح را نیز پوشش داد. حتی باید به اضافه شدن روزهای پنج‌شنبه و جمعه نیز فکر کرد. بازار جهانی همین‌گونه فعالیت می‌کند. بازارها پشت سر هم باز و بسته می‌شوند و قیمت در یک چرخه جهانی شکل می‌گیرد. لندن، نیویورک، شانگهای و سایر مراکز مالی هرکدام در بخشی از شبانه‌روز فعال هستند و این چرخه باعث می‌شود بازار جهانی عملا متوقف نشود. ما وارد عصری شده‌ایم که پول نمی‌خوابد. امروز پلتفرم‌های رمز ارز به صورت 24 ساعته و 7 روز هفته فعالیت می‌کنند. ماهیت بازارها تغییر کرده و دیگر نمی‌توان بازار را به چند ساعت محدود در روز محدود کرد. نسل جدید سرمایه‌گذاران نیز با گوشی، لپ‌تاپ و ابزارهای آنلاین همواره به بازار دسترسی دارد و طبیعتا همین دسترسی را از بازارهای رسمی نیز انتظار دارد.
آیا این تغییر باید تنها در داخل بازار صندوق‌های صدور و ابطالی طلا اتفاق بیفتد یا فرایند تسویه معاملات نیز نیازمند تغییر است؟
تسویه نیز باید متناسب با این شرایط تغییر کند. زمانی در بازار سرمایه تسویه معاملات به صورت «T+3» انجام می‌شد، اما امروز حتی «T+1» نیز برای بسیاری از سرمایه‌گذاران محدودکننده است. وقتی فرد دارایی خود را می‌فروشد، انتظار دارد وجه آن را در سریع‌ترین زمان ممکن دریافت کند. در بسیاری از بورس‌های دنیا تسویه معاملات در همان لحظه یا مدت کوتاهی پس از معامله انجام می‌شود. بنابراین نیازهای جدیدی در بازار شکل گرفته و باید پاسخ‌های جدیدی نیز برای این نیازها طراحی شود.
با این توضیحات، آیا صندوق‌های صدور و ابطالی لزوما راهکار توسعه معاملات طلا در بازار سرمایه هستند یا این‌که پاسخ اصلی جای دیگری است؟
به نظر من صندوق‌های صدور و ابطالی طلا به تنهایی راهکار نیستند. حتی این صندوق‌ها نیز با همان رقیبی مواجه هستند که صندوق‌های قابل معامله با آن مواجه‌اند و آن، پلتفرم‌های آنلاین طلا هستند. صندوق صدور و ابطالی در معنای سنتی، یعنی مراجعه سرمایه‌گذار به مدیر صندوق برای صدور یا ابطال واحدها. اما امروز این مفهوم در حال تغییر است. اگر بخواهیم صندوق صدور و ابطالی طلا را صرفا با ایجاد یک پلتفرم جدید توسعه دهیم، عملا یک پلتفرم دیگر در کنار زیرساخت‌های نظارتی سازمان بورس و شرکت سپرده‌گذاری ایجاد کرده‌ایم که لزوما اتفاق مطلوبی نیست. حتی ممکن است در نهایت سازمان به این جمع‌بندی برسد که یکی از بورس‌ها یک بازار سوم برای این صندوق‌ها ایجاد کند و فرآیند صدور واحدها نیز در همان بازار انجام شود. در چنین شرایطی، صندوق‌های صدور و ابطالی عملا به سمت ساختاری شبیه صندوق‌های قابل معامله حرکت خواهند کرد. مرز میان صندوق صدور و ابطالی و صندوق قابل معامله نیز در حال کم‌رنگ شدن است. این‌که سرمایه‌گذار برای خرید واحد صندوق ابتدا به بانک مراجعه کند، فیش واریز کند و سپس بر اساس آن فیش واحد دریافت کند، دیگر با نیازهای امروز بازار هم‌خوانی ندارد.
با توجه به این‌که شما تجربه ارائه درخواست برای تاسیس صندوق‌ صدور و ابطالی طلا را داشته‌اید، مهم‌ترین مانع توسعه این صندوق‌ها چیست؟
دو مسئله مهم وجود دارد. نخست این‌که مشکل فعالیت 24 ساعته حل نشده است. وقتی هدف این است که بازار سرمایه با پلتفرم‌های آنلاین رقابت کند، باید در شرایط به‌نسبت برابر وارد رقابت شود. اگر فعالیت 24 ساعته را نپذیریم، باید یک مبنای بیرونی برای قیمت‌گذاری ایجاد کنیم و می‌دانیم که سازمان بورس نیز در این زمینه دغدغه‌های جدی دارد. در جلساتی که برای بررسی این موضوع برگزار شد، یکی از مسائل اصلی این بود که استناد به یک مرجع بیرونی تا چه حد می‌تواند از نظر صحت و اعتبار قابل اتکا باشد. برای مثال، اگر قیمت دلار را از یک پلتفرم یا تتر دریافت کنیم، این پرسش مطرح است که آیا این قیمت واقعا نماینده نرخ دلار است یا خیر. اگر هم از اتحادیه استفاده کنیم، فعالیت آن در تمام ساعات شبانه‌روز ادامه ندارد. بنابراین ممکن است در نهایت با مبنایی مواجه شویم که خود ریسک ایجاد کند. در مقابل، پلتفرم‌های آنلاین از این نظر آزادی عمل بیش‌تری دارند. ممکن است شفافیت خزانه، سازوکار تسویه یا سایر الزامات بازار سرمایه را نداشته باشند، اما دو مزیت مهم در اختیار سرمایه‌گذار قرار می‌دهند: معاملات 24 ساعته و تسویه سریع.
پس اگر صندوق‌های صدور و ابطالی راهکار اصلی نیستند، برای حل مشکل فاصله بازار رسمی با بازار جهانی چه باید کرد؟
در نهایت باید ساعات مبادلات افزایش پیدا کند. معاملات گواهی سپرده شمش و سکه باید به سمت فعالیت 24 ساعته حرکت کند تا پس از آن صندوق‌های طلا نیز بتوانند ساعات فعالیت خود را افزایش دهند. این مسئله باید در بورس کالا مورد توجه قرار گیرد. معاملات 24 ساعته طلا و نقره می‌تواند نقطه شروع باشد و بعد از آن سایر فلزات نیز در این مسیر قرار گیرند. ابزارهای بورس کالا در حوزه گواهی‌های سپرده فلزات در حال توسعه هستند. برای مثال، در گذشته گواهی سپرده مس نداشتیم، اما امروز این ابزار ایجاد شده است. هرچه ابزارهای مالی مبتنی بر فلزات بیش‌تر شوند، اهمیت این مسئله نیز بیش‌تر خواهد شد. نمی‌توان یک بازار را متوقف کرد در حالی که بازار دیگری در همان زمان در حال نوسان است. فرض کنید سرمایه‌گذاری در بازار جهانی شاهد افزایش قیمت طلاست، اما هم‌زمان در موقعیت فروش قرارداد آتی یا اختیار معامله قرار دارد. او باید بتواند موقعیت خود را مدیریت کند. اگر بازار داخلی بسته باشد، نمی‌تواند موقعیت زیان‌ده خود را ببندد. این مسئله درباره شمش، سکه و سایر ابزارهای مالی نیز وجود دارد. مرجع کشف قیمت طلا و فلزات گران‌بها در خارج از مرزهای ایران قرار دارد و وقتی بازار داخلی متوقف می‌شود، یک ریسک قیمتی به سرمایه‌گذار تحمیل می‌شود. در بازار سنتی، یک فروشنده می‌تواند در چنین شرایطی بگوید مغازه را باز نمی‌کنم یا خرید و فروش نمی‌کنم، اما در بازار سرمایه با طیف گسترده‌ای از سرمایه‌گذاران مواجه هستیم و نمی‌توان این مسئله را به شکل سنتی مدیریت کرد. هرچه ابزارهای مالی بیش‌تری بر پایه فلزات ایجاد شود، ضرورت حل این مسئله نیز بیش‌تر خواهد شد.
در جمع‌بندی، آیا می‌توان گفت توسعه صندوق‌های صدور و ابطالی طلا اولویت اصلی نیست و باید از مسیر افزایش ساعات مبادلات حرکت کرد؟
بله. به نظر من مسئله اصلی، زمان مبادلات است. هم صندوق‌های صدور و ابطالی و هم صندوق‌های قابل معامله با یک رقیب به نام پلتفرم‌های آنلاین مواجه هستند. این پلتفرم‌ها چرا رشد کرده‌اند و توانسته‌اند در کنار ابزارهای قانونی بازار قرار بگیرند؟مزیت اصلی آن‌ها دو موضوع است: معاملات 24 ساعته و تسویه سریع. در این پلتفرم‌ها لزوما خبری از سپرده‌گذاری، تسویه با اطمینان، شفافیت خزانه و سایر الزامات بازار سرمایه نیست، اما همین دو مزیت رقابتی باعث شده بخشی از تقاضا به سمت آن‌ها برود. بنابراین باید برای ابزارهای قانونی بازار سرمایه نیز این مزیت‌ها را ایجاد کنیم. بازار باید به سمت فعالیت 24 ساعته حرکت کند و تسویه نیز تا حد امکان فوری شود. سرمایه‌گذار باید بتواند زمانی که طلای خود را می‌فروشد، در مدت کوتاهی وجه آن را دریافت کند. این همان تغییری است که بازار سرمایه برای پاسخگویی به نیازهای جدید سرمایه‌گذاران به آن نیاز دارد.
مشروح دیدگاه‌های همایون دارابی مدیرعامل سبدگردان داریوش را که در قالب برنامه «رینگ طلا» ارائه شده، در ویدئوی زیر ببینید.