افت شدید نمرات

فصل اقتصاد - الیزابت گرنیر* نتایج مطالعهPISA 2025 که در 8سپتامبر منتشر شد، از افت چشم‌گیر عملکرد دانش‌آموزان در خواندن و ریاضیات در سراسر جهان خبر می‌دهد. برنامه بین‌المللی ارزیابی دانش‌آموزان، که بیشتر با نام PISA شناخته می‌شود، مطالعه‌ای جهانی است که توانایی دانش‌آموزان 15ساله را در به‌کارگیری دانش و مهارت‌هایشان در زمینه‌های خواندن، ریاضیات و علوم برای مواجهه با موقعیت‌های واقعی زندگی می‌سنجد.

این آزمون به‌جای ارزیابی محفوظات درسی دانش‌آموزان، توانایی حل مساله آنها را اندازه‌گیری می‌کند؛ بنابراین دانش‌آموزان نمی‌توانند برای آن مطالعه و آمادگی خاصی داشته باشند. این آزمون که نخستین‌بار در سال2000 برگزار شد، معتبرترین و اثرگذارترین معیار جهانی سنجش عملکرد آموزشی به شمار می‌رود. در سال2025، بیش از 760هزار دانش‌آموز از 91کشور در این آزمون شرکت کردند. این مطالعه همواره میانگین عملکرد 38کشور پیشرفته و پردرآمد عضو سازمان همکاری اقتصادی و توسعه (OECD) را نیز در رتبه‌بندی خود لحاظ می‌کند.
روند نزولی عملکرد دانش‌آموزان
بین سال‌های 2015 تا 2025، مهارت خواندن بیشترین افت را تجربه کرده است؛ به‌طوری‌که میانگین نمرات در کشورهای OECD، 28 امتیاز و در سایر کشورهای و اقتصادهای شرکت‌کننده، 16 امتیاز کاهش یافته است. میانگین نمرات ریاضی در کشورهایOECD، 22 امتیاز افت کرده، درحالی‌که این کاهش در سایر کشورهای جهان 8 امتیاز بوده است. در علوم که محور اصلی ارزیابی PISA در سال2025 بود، عملکرد کشورهای OECD، 7 امتیاز کاهش یافت؛ درحالی‌که عملکرد سایر کشورها و اقتصادها در مجموع تقریبا ثابت ماند.
نزدیک به یک‌سوم دانش‌آموزان OECD در زمره «ضعیف‌ترین عملکردها» قرار دارند
جدیدترین مطالعه PISA نشان می‌دهد اکنون حدود 29درصد از نوجوانان 15ساله در کشورهای OECD در هر سه حوزه در زمره «دانش‌آموزان با عملکرد پایین» قرار می‌گیرند. این یعنی چه؟ در علوم، این دانش‌آموزان در تفسیر داده‌های ساده یا درک یک نمودار مشکل دارند. در خواندن، یافتن اطلاعات در متون ساده برایشان دشوار است. در ریاضیات نیز ممکن است حتی نتوانند، برای مثال، رابطه میان واحد اندازه‌گیری و قیمت را درک کنند؛ مهارت‌هایی ابتدایی که برای خرید روزمره از فروشگاه هم ضروری‌اند.
سقوط نمرات خواندن در جهان، نگران‌کننده‌تر از همه است
در سراسر کشورهای OECD، میانگین نمرات خواندن 25 امتیاز کاهش یافته است. این مطالعه اشاره می‌کند که 20 امتیاز تقریبا معادل یک‌سال یادگیری است. این به آن معناست که عملکرد بخش بزرگی از دانش‌آموزان 15ساله در سطحی قرار گرفته که معمولا از دانش‌آموزان 14ساله انتظار می‌رود. در میان کشورهای OECD، شدیدترین افت در ایسلند و اسلوونی رخ داده و نمرات آنها بیش از 50امتیاز کاهش یافته است.
همه مدارس در آلمان عملکرد یکسانی ندارند
در برخی کشورها، از جمله ایسلند، کامبوج و فنلاند، تفاوت عملکرد میان مدارس بسیار اندک است؛ به‌طوری‌که تفاوت میان مدارس کمتر از 10درصد از کل تفاوت عملکرد دانش‌آموزان را توضیح می‌دهد. اما در 10کشور، از جمله آلمان، تفاوت میان مدارس دست‌کم 50 درصد از کل تفاوت عملکرد را توضیح می‌دهد. این مطالعه اشاره می‌کند که احتمالا در نظام آموزشی این کشورها مدارسی وجود دارند که به‌طور اختصاصی دانش‌آموزان با عملکرد تحصیلی بالاتر را جذب می‌کنند و در نتیجه، تعداد نامتناسبی از دانش‌آموزان ضعیف‌تر در سایر مدارس تحصیل می‌کنند. از نظر نویسندگان گزارش PISA، این مساله باید جدی گرفته شود: «هنگامی که چنین تفکیک آموزشی با پیشینه اجتماعی درهم می‌آمیزد، می‌تواند نابرابری‌ها را تشدید کند؛ به‌گونه‌ای‌که در بخش‌هایی از نظام آموزشی، کانون‌هایی از برتری شکل گیرد، اما در نگاه کلان نظام آموزشی نتواند دستیابی پایدار و یکسان به نتایج یادگیری را تضمین کند.»
شوک‌های PISA برای آلمان
نخستین مطالعه PISA در سال 2000 برگزار شد. آلمان که یکی از 31کشور شرکت‌کننده بود، با شگفتی دریافت که دانش‌آموزان 15ساله این کشور نمراتی پایین‌تر از میانگین بین‌المللی کسب کرده‌اند. در آخرین آزمون PISA که در سال2022 برگزار و نتایج آن در سال 2023 منتشر شد، نمرات دانش‌آموزان آلمانی به پایین‌ترین سطح خود رسیده بود. در جدیدترین مطالعه، این نمرات باز هم سقوط کرده‌اند. بین سال‌های 2022 تا 2025، نمرات خواندن 15امتیاز و نمرات ریاضی 11 امتیاز کاهش یافت و نمرات علوم نیز 7امتیاز پایین آمد. 6رتبه نخست برای مهارت خواندن در اختیار کشورهای آسیایی است. آلمان با فاصله‌ای اندک بالاتر از میانگین OECD قرار گرفته و رتبه 24 را به خود اختصاص داده است. آمریکا در رتبه13، لهستان در رتبه14 و ترکیه در رتبه18 قرار دارند. در ریاضیات، آلمان پایین‌تر از میانگین OECD قرار دارد و رتبه26 را کسب کرده است؛ تنها یک رتبه بالاتر از آمریکا. هفت رتبه نخست همگی در اختیار کشورهای آسیایی است و پس از آنها استونی در رتبه هشتم قرار دارد. در علوم، آلمان تنها 2امتیاز بالاتر از میانگین OECD قرار دارد و رتبه23 را کسب کرده است. ترکیه در این حوزه پیشرفت قابل‌توجهی داشته و اکنون در رتبه19 قرار دارد؛ نمره این کشور نسبت به مطالعه سال2022، 18 امتیاز افزایش یافته است.
چرا عملکرد آموزشی در سراسر جهان در حال کاهش است؟
خود داده‌ها نمی‌توانند علت کاهش مهارت خواندن را توضیح دهند، اما نویسندگان مطالعه اشاره می‌کنند که اگرچه تعطیلی مدارس در دوران کووید-19 ممکن است یکی از عوامل موثر باشد، رابطه مستقیمی میان‌ مدت‌ زمان تعطیلی مدارس در دوران همه‌گیری و عملکرد دانش‌آموزان در خواندن مشاهده نمی‌شود. این مطالعه خاطرنشان می‌کند که در بسیاری از کشورها، روند نزولی عملکرد بسیار پیش از آغاز همه‌گیری شروع شده بود. بر اساس این مطالعه، کاهش بلندمدت مهارت‌ها «نشان‌دهنده وجود مشکلات ساختاری عمیق‌تر در نظام‌های آموزشی و چالش‌هایی در سطح مدرسه و نظام آموزشی است.» این چالش‌ها شامل تاثیر حواس‌پرتی‌های دیجیتال بر دانش‌آموزان و کاهش علاقه آنها به مطالعه کتاب می‌شود.
هوش مصنوعی نیز تاثیر فوری خود را بر یادگیری گذاشته است. در مطالعه PISA 2025، از دانش‌آموزان درباره استفاده از هوش مصنوعی در فعالیت‌های درسی‌شان سوال شد؛ بیش از 40 درصد آنها گفتند برای تهیه پیش‌نویس تکالیف نوشتاری خود، یک یا دو بار در هفته یا حتی هر روز از هوش مصنوعی استفاده می‌کنند. دانش‌آموزانی که اعلام کردند از چت‌بات‌های هوش مصنوعی استفاده می‌کنند، به‌طور میانگین در علوم نمرات پایین‌تری از دانش‌آموزانی داشتند که از هوش مصنوعی استفاده نمی‌کردند.
در جمع‌بندی این مطالعه آمده است: «در مجموع، داده‌ها نشان‌دهنده ضعف‌هایی در نحوه سازگار شدن نظام‌های آموزشی با تغییرات اجتماعی، فناوری و اقتصادی است. در آینده، چالش پیش روی سیاستگذاران صرفا جبران عقب‌ماندگی‌های گذشته نیست، بلکه تضمین این امر است که مدارس بتوانند پاسخگوی نیازهای به‌سرعت در حال تغییر جهان باشند. همان‌طور که PISA نشان می‌دهد، این کار آسانی نیست.»
درحالی‌که باید منتظر واکنش سیاستگذاران ماند، این مطالعه پیشنهاد می‌کند والدین نیز می‌توانند با حمایت از فرزندان و کنجکاوی نسبت به مطالعات آنها و کمک به شکل‌گیری نگرش‌های مثبت نسبت به مدرسه، به شکوفایی ظرفیت‌هایشان کمک کنند. 
* خبرنگار و ویراستار حوزه فرهنگ در DW