فصل اقتصاد - مسئله آینده صنعت برق فقط این نیست چه میزان نیروگاه جدید احداث کنیم. پرسش اصلی این است که آیا شبکه برق کشور میتواند انرژی تولیدشده را در زمان مناسب، به مکان مناسب به مصرفکننده برساند یا نه؟
به گزارش فصل اقتصاد به نقل از توانیر، محمد الهداد مدیرعامل شرکت مادرتخصصی مدیریت تولید، انتقال و توزیع نیروی برق ایران (توانیر) در یادداشتی نوشت: مسئله آینده صنعت برق فقط این نیست که چه میزان نیروگاه جدید احداث کنیم. پرسش اصلی این است که آیا شبکه برق کشور میتواند انرژی تولیدشده را در زمان مناسب، به مکان مناسب و در سختترین شرایط به مصرفکننده برساند یا نه؟ امروز ظرفیت تولید، شبکه انتقال، فوقتوزیع، توزیع، ذخیرهسازی، مدیریت بار و آمادگی در برابر بحران، اجزای بههمپیوسته امنیت برق هستند. اگر یکی از این حلقهها متناسب با نیاز کشور توسعه پیدا نکند، افزایش ظرفیت اسمی تولید الزاماً به افزایش قابلیت اطمینان منجر نخواهد شد.
گلوگاه جدید؛ شبکه انتقال
پیشبینی آژانس بینالمللی انرژی نشان میدهد تقاضای جهانی برق در فاصله سالهای 2026 تا 2030 بهطور متوسط سالانه 3.6 درصد افزایش خواهد یافت. توسعه صنایع، خودروهای برقی، سرمایش، مراکز داده و هوش بسیاری از کشور مهمترین عوامل این رشد هستند.
اما همزمان با افزایش تقاضا، بسیاری از کشورها با کمبود ظرفیت شبکه مواجه شدهاند. صفهای اتصال نیروگاهها، ذخیرهسازها و مصرفکنندگان بزرگ به شبکه، به یکی از چالشهای اصلی صنعت برق تبدیل شده است.
این شرایط نشان میدهد که جهان از مرحله «ساخت نیروگاه بیشتر» عبور کرده و اکنون با مسئله «انتقال و توزیع برق تولیدشده» مواجه است.
تجربه تگزاس؛ یک هشدار جدی
در ایالت تگزاس آمریکا، موضوع توقف یا تأخیر پروژهای حدود 33 میلیارد دلاری برای توسعه شبکه انتقال، به یک مسئله مهم امنیت برق تبدیل شده است. این پروژه، توسعه خطوط انتقال 765 کیلوولت در غرب تگزاس را نیز در بر میگیرد.
رشد صنایع، توسعه مراکز داده و برقیشدن بخشی از فعالیتهای نفت و گاز، نیاز به توسعه شبکه انتقال را افزایش داده است. اپراتور شبکه تگزاس هشدار داده که تأخیر در اجرای این طرح میتواند از تابستان 2027، خطر کمبود برق و خاموشیهای چرخشی را افزایش دهد.
پیام این تجربه برای ما روشن است: نیروگاه بدون شبکه انتقال کافی، لزوماً به معنای برق قابل اتکا در نقطه مصرف نیست.
ایران؛ شبکهای گسترده و پیچیده
شبکه برق ایران یکی از گستردهترین زیرساختهای کشور است. این شبکه بیش از یک میلیون کیلومتر وسعت دارد و حدود 910 هزار پست انتقال و فوقتوزیع را شامل میشود.
مدیریت چنین شبکهای با روشهای کاملاً متمرکز، بهتنهایی پاسخگوی نیازهای آینده نخواهد بود. ما باید به سمت مدیریت غیرمتمرکز، پایش هوشمند، نگهداری پیشبینانه و مدیریت پایدار داراییهای شبکه حرکت کنیم.
ظرفیت نصب شده نیروگاهی کشور نیز به حدود 98 هزار و 802 مگاوات رسیده است. این رقم به ما نشان میدهد که مسئله برق را نمیتوان تنها با افزودن ظرفیت اسمی نیروگاهها حل کرد.
آنچه اهمیت دارد، میزان برقی است که در شرایط واقعی و در زمان اوج مصرف، بهطور پایدار به مشترک میرسد.
مگاوات تولیدی با مگاوات قابل اتکا متفاوت است
در برنامهریزی صنعت برق باید میان «ظرفیت نصبشده» و «ظرفیت قابل اتکا» تفاوت قائل شویم.
ظرفیت قابل اتکا حاصل عملکرد هماهنگ این بخشهاست:
- تولید
- انتقال
- فوقتوزیع
- توزیع
- ذخیرهسازی
- کنترل و پایش شبکه
- مدیریت بار
- آمادگی اضطراری
- سرعت بازیابی پس از حادثه
بنابراین، هر مگاوات تولید جدید زمانی ارزش واقعی دارد که شبکه بتواند آن را در سختترین روز سال، در سختترین نقطه شبکه و در کوتاهترین زمان به مصرفکننده برساند.
تابآوری؛ بخش مهم امنیت انرژی
تابآوری به این معناست که شبکه برق فقط در شرایط عادی پایدار نباشد، بلکه در برابر بحران نیز بتواند خدمترسانی خود را حفظ کند یا در سریعترین زمان ممکن به وضعیت عادی بازگردد.
موج گرما، رشد ناگهانی بار، آتشسوزی، طوفان، خرابی تجهیزات، محدودیت سوخت، تهدیدهای فیزیکی و سایبری، کمبود تجهیزات کلیدی و خروج همزمان چند تجهیز، از جمله مخاطراتی هستند که باید در طراحی و بهرهبرداری شبکه در نظر گرفته شوند.
تجربه حوادث اخیر و گزارشهای منتشرشده درباره آسیب به زیرساختهای برق نشان داد که صدمه به تجهیزات میتواند همزمان ظرفیت تولید، انتقال و امکان تأمین برق در اوج مصرف را کاهش دهد.
به همین دلیل، تابآوری دیگر یک موضوع صرفاً فنی نیست؛ بلکه بخشی از امنیت انرژی و امنیت ملی کشور است.
پنج اولویت برای آینده توانیر
1. اجرای نهضت ظرفیت انتقال
باید سرمایهگذاریها را به سمت نقاطی هدایت کنیم که محدودیت انتقال، مانع استفاده کامل از ظرفیت تولید موجود شده است.
شاخص موفقیت این برنامه نباید فقط تعداد کیلومتر خطوط احداثشده باشد؛ بلکه باید مشخص شود چه میزان ظرفیت تولید در نتیجه رفع گلوگاههای شبکه آزاد شده است.
2. مقاومسازی شبکه در برابر گرما
افزایش دمای هوا و رشد مصرف سرمایشی، تجهیزات شبکه را در شرایط سختتری قرار میدهد. لازم است ظرفیت واقعی خطوط، ترانسفورماتورها، پستها و تجهیزات کلیدی بر اساس شرایط تابستانهای آینده ارزیابی شود، نه فقط بر مبنای ظرفیت نامی.
3. شناسایی نقاط بحرانی شبکه
تهیه اطلس ملی تابآوری میتواند ابزار مناسبی برای اولویتبندی طرحهای توسعه، تعمیرات و مقاومسازی باشد.
در این اطلس، نقاط شبکه بر اساس میزان ریسک دستهبندی خواهند شد:
-قرمز: نقاط بحرانی؛
- نارنجی:نقاط دارای ریسک بالا؛
- زرد: نقاط نیازمند تقویت؛
- سبز: نقاط پایدار.
شناسایی و اصلاح هزار نقطه بحرانی شبکه میتواند یکی از برنامههای عملیاتی مهم صنعت برق در سالهای آینده باشد.
4. توسعه شبکه منعطف
شبکه آینده تنها متکی بر خطوط و ترانسفورماتورها نخواهد بود. باتری، تولید پراکنده، نیروگاههای کوچک، پاسخگویی بار، کنتورهای هوشمند، اتوماسیون و سامانههای مدیریت انرژی باید در کنار شبکه سنتی توسعه پیدا کنند.
این ابزارها به ما امکان میدهند در برابر تغییرات سریع بار، محدودیت تولید یا بروز حادثه، واکنش سریعتر و دقیقتری داشته باشیم.
5. حرکت به سمت مدیریت دادهمحور
گستردگی شبکه کشور، استفاده از اطلاعات لحظهای و ابزارهای هوشمند را ضروری کرده است. پایش وضعیت تجهیزات، تشخیص زودهنگام خرابی، تعمیرات پیشبینانه و مدیریت داراییها باید به شکل جدیتری در دستور کار قرار گیرد.
با استفاده از دادههای واقعی شبکه، میتوان منابع محدود را به نقاطی اختصاص داد که بیشترین اثر را بر کاهش خاموشی و افزایش قابلیت اطمینان دارند.
شاخصهای ارزیابی باید تغییر کند
موفقیت پروژههای صنعت برق نباید فقط با تعداد مگاوات نیروگاه، کیلومتر خط یا تعداد پستهای احداثشده سنجیده شود.
از این پس باید به شاخصهای دقیقتری توجه کنیم:
- چه میزان ظرفیت قابل اتکا ایجاد شده است؟
- چند گلوگاه انتقال برطرف شده است؟
- چه تعداد نقطه بحرانی مقاومسازی شده است؟
- چند دقیقه از خاموشی احتمالی جلوگیری شده است؟
- زمان بازیابی شبکه چقدر کاهش یافته است؟
- در صورت خروج یک تجهیز بزرگ، چه میزان بار همچنان قابل تأمین خواهد بود؟
- چه مقدار از ظرفیت تولید موجود با توسعه شبکه آزاد شده است؟
این تغییر در شاخصها، نگاه ما به سرمایهگذاری و اولویتبندی پروژههای صنعت برق را اصلاح خواهد کرد.
تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد که شبکه برق به اندازه نیروگاه اهمیت دارد. رشد هوش مصنوعی، مراکز داده، سرمایش، خودروهای برقی و صنایع جدید، تقاضای برق را افزایش میدهد؛ اما اگر ظرفیت انتقال و توزیع همزمان توسعه پیدا نکند، تولید بیشتر بهتنهایی مشکل ناترازی را حل نخواهد کرد.
در ایران، به دلیل گستردگی شبکه، رشد بار، فشار بر تجهیزات و افزایش تهدیدهای طبیعی و انسانی، موضوع تابآوری اهمیت بیشتری دارد.
برنامه آینده صنعت برق باید از «برنامه افزایش تولید» به «برنامه افزایش ظرفیت قابل اتکا، توسعه شبکه و ارتقای تابآوری ملی برق» تغییر کند.
آینده صنعت برق را فقط با تعداد نیروگاههای ساختهشده نمیسنجیم؛ معیار اصلی این است که شبکه در سختترین شرایط، چه میزان برق پایدار را به مصرفکننده میرساند.