فصل اقتصاد - ماهوارهها، رایانهها و لیزرها پیش از آنکه باستانشناسان بیل و کلنگ به دست بگیرند توانستهاند تمدنهای گمشده زمین را از فاصله هزاران کیلومتر از درون فضا بیابند.
به گزارش فصل اقتصاد در دو دهه گذشته فناوریهای سنجش از دور توسط ماهواره ها به ویژه توسط ماهواره لیدار (LiDAR) باعث کشف یا بازشناسی برخی از بزرگترین محوطههای باستانی جهان شدهاند. کشفیاتی که در بسیاری از موارد، برداشت پژوهشگران از تاریخ تمدنهای باستانی را تغییر داده است. اما کدام تمدنهای گمشده زمین توسط فضانوردان از فضا تشخیص داده شدند؟
مگاشهر مایا؛ گواتمالا
براساس گزارش آرشیو ویلی آنلاین در سال 2018 پروژه «پاکونام لیدار» با استفاده از اسکن لیزری هوایی، بیش از 60 هزار سازه ناشناخته را در جنگلهای انبوه «گواتمالا» شناسایی کرد. تصاویر نشان داد آنچه پیشتر چند شهر پراکنده تصور میشد، در واقع شبکهای عظیم از شهرها، جادههای سنگفرش، تراسهای کشاورزی، کانالهای آب و استحکامات دفاعی بوده است.
پس از این کشف، گروههای باستانشناسی به محل اعزام شدند و با حفاریهای میدانی، بخش بزرگی از دادههای لیدار را تأیید کردند. نتیجه این پژوهشها نشان داد که احتمالاً بین 9 تا 16 میلیون نفر در دوره شکوفایی تمدن مایا در این منطقه زندگی میکردهاند؛ رقمی که بسیار بیشتر از برآوردهای گذشته بود.
شهرهای گمشده آمازون؛ دره اوپانو، اکوادور
سال 2024 نیز انتشار نتایج پژوهشهای لیدار در «دره اوپانو» اکوادور، یکی از مهمترین اخبار باستانشناسی جهان بود. این فناوری شبکهای گسترده از شهرها، هزاران سکوی مسکونی، میدانهای آیینی و جادههایی به طول دهها کیلومتر را آشکار کرد که در زیر جنگلهای آمازون پنهان مانده بودند.
اگرچه این منطقه از دههها پیش بهطور محدود کاوش شده بود، اما لیدار نشان داد وسعت تمدن بسیار فراتر از تصور پژوهشگران است. بررسیهای زمینی نیز وجود این شهرها را تأیید کرد. این تمدن بین حدود 500 پیش از میلاد تا 600 میلادی در منطقه زندگی میکرد و کشف آن این باور قدیمی را که آمازون فاقد شهرهای بزرگ بوده، زیر سؤال برد.
آنگکور؛ کامبوج
معبد مشهور «آنگکور وات» سالها شناخته شده بود، اما ماهواره لیدار در سالهای اخیر نشان داد این مجموعه تنها یک معبد نیست، بلکه بخشی از یکی از بزرگترین شهرهای پیشاصنعتی جهان است. اسکنهای لیزری، خیابانها، کانالهای آب، محلههای مسکونی و سازههای ناشناختهای را آشکار کردند که زیر جنگلهای انبوه کامبوج پنهان مانده بودند.
کاوشهای زمینی بعدی نیز این یافتهها را تأیید کرد و نشان داد «امپراتوری خمر» سامانهای بسیار پیچیده برای مدیریت آب و برنامهریزی شهری داشته است؛ عاملی که در شکوفایی و سپس افول این تمدن نقش مهمی ایفا کرده است.
محوطههای ناشناخته مصر باستان
در مصر نیز تصاویر ماهوارهای به رهبری پژوهشگر آمریکایی «سارا پارچاک» به شناسایی دهها محوطه باستانی، سکونتگاه، معبد و گورستان ناشناخته کمک کرد. این فناوری تغییرات بسیار ظریف سطح زمین را ثبت میکند و میتواند بقایای سازههای مدفون را آشکار کند.
بخش قابل توجهی از این نقاط بعداً توسط باستانشناسان مصری بررسی و حفاری و وجود آثار تاریخی در بسیاری از آنها تأیید شد. این روش اکنون به یکی از ابزارهای اصلی پژوهشهای باستانشناسی در مصر تبدیل شده است.
سازههای سنگی مرموز عربستان
تصاویر ماهوارهای و بررسیهای هوایی در شمال و شمال غرب عربستان نیز هزاران سازه سنگی ناشناخته از جمله «مستطیلهای سنگی» را آشکار کرد. این بناهای عظیم که قدمت برخی از آنها به حدود هفت تا نه هزار سال میرسد، بعدها توسط باستانشناسان روی زمین بررسی و کاوش شدند.
پژوهشها نشان میدهد این سازهها احتمالاً کارکرد آیینی داشتهاند و نشاندهنده وجود جوامع سازمان یافته در شبه جزیره عربستان در دوره نوسنگی هستند؛ دورانی که تصور میشد این منطقه تنها محل عبور گروههای کوچنشین بوده است.
این نمونهها نشان میدهد فناوریهای سنجش از دور تنها ابزار کمکی برای باستانشناسان نیستند، بلکه به یکی از مهمترین روشهای اکتشاف در قرن بیستویکم تبدیل شدهاند. به همین دلیل امروز باستانشناسها و پژوهشگران پیش از آغاز حفاری محوطههای باستانی، با استفاده از تصاویر ماهوارهای، لیدار و هوش مصنوعی نقشهای دقیق از آنچه در زیر خاک یا پوشش گیاهی پنهان شده تهیه میکنند.
متخصصان معتقدند در سالهای آینده، مهمترین کشفیات باستانشناسی جهان ابتدا از آسمان دیده خواهند شد و سپس باستانشناسان برای تأیید آنها راهی میدان خواهند شد.