فصل اقتصاد - استان تهران بیش از 3000 مگاوات ظرفیت نیروگاه خورشیدی پشت‌بامی دارد، اما این پتانسیل با موانع مالی و حقوقی روبه‌روست.
به گزارش فصل اقتصاد، استان تهران بیش از 3000 مگاوات ظرفیت جهت احداث نیروگاه‌های خورشیدی پشت‌بامی دارا می‌باشد. این آمار و ارقام توسط محمود محمودی، مدیرعامل شرکت توزیع نیروی برق استان تهران، به طور رسمی اعلام گردیده است. بر مبنای این عدد، پشت‌بام‌های واقع در استان تهران در صورت فعال‌سازی و بهره‌برداری کامل می‌توانند سهم بسیار قابل‌توجهی در زمینه تولید برق خورشیدی در سراسر کشور به خود اختصاص دهند. برای درک بهتر ابعاد و وسعت این ظرفیت، کافی است بدانیم میزان ناترازی برق کشور در زمان پیک مصرف در سال 1404 حدود 14 هزار و 746 مگاوات بوده است؛ به این معنا که پشت‌بام‌های موجود در استان تهران به تنهایی قادرند در حدود 10 درصد از این شکاف و ناترازی را برطرف سازند، آن هم بدون اینکه هیچ‌گونه نیازی به تخصیص زمین جدید، مصرف سوخت و یا ایجاد آلودگی محیط‌زیستی وجود داشته باشد.
اکنون علاوه بر این پتانسیل عظیم پشت‌بامی، وعده بسیار بزرگ‌تری نیز در مقیاس استان مطرح شده است. حسین حکیم‌الهی، مجری طرح احداث نیروگاه‌های خورشیدی وابسته به شرکت توزیع نیروی برق استان تهران، اعلام کرده است که ظرفیت منصوبه نیروگاه‌های خورشیدی در استان تهران در شرایط کنونی به 222 مگاوات بالغ گردیده است. بر اساس برنامه‌ریزی‌های مدون انجام‌گرفته، این میزان ظرفیت تا پایان سال 1405 به رقم 1000 مگاوات ارتقا خواهد یافت و با تداوم و استمرار اجرای پروژه‌ها در طول سال‌های 1406 و 1407، ظرفیت کل نیروگاه‌های خورشیدی استان تهران تا پایان سال 1407 به حدود 5000 مگاوات خواهد رسید. چنانچه این وعده و برنامه به مرحله تحقق برسد، ظرفیت خورشیدی پایتخت از 222 مگاوات فعلی به حدود 5000 مگاوات افزایش می‌یابد؛ چشم‌اندازی که حتی از پتانسیل پشت‌بامی اعلام‌شده اولیه نیز فراتر می‌رود.
وعده‌های حمایتی و گره‌های تأمین مالی
دولت در طی سال‌های اخیر مجموعه‌ای از وعده‌ها، طرح‌ها و مشوق‌های مختلف را به منظور فعال‌سازی این ظرفیت ارزشمند مطرح ساخته است. از جمله این موارد، وعده پرداخت تسهیلات بانکی تا سقف 300 میلیون تومان با نرخ سود 14 درصد و دوره بازپرداخت پنج‌ساله از طریق بانک‌های عامل است که گفته می‌شود تا 80 درصد از هزینه‌های ساخت نیروگاه‌های کوچک‌مقیاس خورشیدی را پوشش می‌دهد. متقاضیان محترم در سراسر کشور نیز می‌توانند جهت ثبت‌نام به سامانه اختصاصی «مهرسان» مراجعه نمایند. با این وجود، همین مسیر حمایتی از دیدگاه منتقدان و کارشناسان با گره‌ها و موانع جدی روبه‌روست. امید علوی، مدیرعامل شرکت برقتو، در جریان گفتگو با خبرآنلاین، همراهی ناکافی و ضعیف وزارت نیرو با شبکه بانکی کشور را به عنوان دلیل اصلی بی‌تمایلی و اکراه بسیاری از بانک‌ها برای ورود به این حوزه ارزیابی می‌کند؛ به اظهار وی، همین چالش مسئله تأمین مالی پروژه‌های خورشیدی پشت‌بامی را با مشکلات فراوانی مواجه ساخته است.
چنانچه اقدامات حمایتی از پیش وعده‌داده‌شده نظیر همین تسهیلات بانکی و همچنین ساده‌سازی فرآیندهای اداری، به شکلی درست و عاری از مانع اجرا نگردند، تقاضای شکل‌گرفته در جامعه به درستی هدایت نشده و عملاً از دست خواهد رفت. به بیان دیگر، همین اقبال و اشتیاق عمومی که می‌توانست به یک ظرفیت واقعی و کارآمد مبدل شود، در میانه‌های راه فروکش کرده و جای خود را به آمار فزاینده انصراف و رکود می‌دهد. نمونه بارزی از شکل‌گیری این تقاضا در تهران دیده می‌شود؛ به‌طوری‌که محمدصادق معتمدیان، استاندار تهران، اعلام کرده است که بیش از 13 هزار مورد ثبت‌نام از طریق ساتبا در سطح استان تهران به ثبت رسیده و این استقبال چشمگیر را بازتابی از موفقیت گفتمان‌سازی دولت در زمینه جلب مشارکت مردمی در امر احداث نیروگاه‌های خورشیدی می‌داند. اما باید توجه داشت که این استقبال گسترده مردمی، در غیاب اجرای صحیح و دقیق اقدامات حمایتی، هرگز نمی‌تواند به یک ظرفیت عملیاتی و واقعی تبدیل گردد.
موانع اداری و حقوقی در تهران
یکی از مهم‌ترین چالش‌هایی که مسیر توسعه خورشیدی در کلان‌شهر تهران را با مانع مواجه ساخته، این واقعیت است که پشت‌بام اکثر ساختمان‌ها و مجتمع‌ها میان تمامی واحدها مشترک بوده و هیچ‌کس به‌تنهایی مالکیت انحصاری آن را بر عهده ندارد. بر اساس ضوابط و مقررات موجود، استفاده از پشت‌بام‌های مشاعی به منظور نصب سامانه نیروگاهی مستلزم کسب رضایت تک‌تک مالکان است و حتی در پاره‌ای از مراحل اداری، ارائه رضایت‌نامه محضری نیز از متقاضی مطالبه می‌شود. در شهری که بخش عمده‌ای از جمعیت آن در ساختمان‌ها و آپارتمان‌های چندواحدی سکونت دارند، طی کردن این فرآیند عملاً به امری دشوار، پیچیده و کند مبدل می‌گردد. به منظور سهولت و تسریع بخشیدن به مسیر نصب نیروگاه خورشیدی پشت‌بامی در مجتمع‌های آپارتمانی، لازم است الزامات و تدابیر حقوقی شفاف و مشخصی اندیشیده و به اجرا درآیند؛ تدابیری که تکلیف نوع بهره‌برداری از مشاعات، حدود اختیارات قانونی ساکنان و روند اخذ رضایت را از پیش تعیین و روشن سازد. قوانین باید به‌گونه‌ای اصلاح شوند که مسیر برای شهروندی که قصد انجام این اقدام مثبت را دارد، هموارتر گردد؛ نه اینکه او را درگیر فرآیندهای پیچیده، فرساینده و دست‌وپاگیر اداری کنند تا در نهایت در میانه راه از ادامه مسیر منصرف شود.
سهم خورشید در هوای پاک تهران
با افزایش سهم تولید برق خورشیدی در کلان‌شهر تهران، میزان وابستگی به سوخت‌های فسیلی جهت تولید برق به میزان قابل‌توجهی کاهش می‌یابد و به تبع آن، حجم انتشار آلاینده‌های هوا و گازهای گلخانه‌ای نیز کمتر می‌شود. این موضوع برای شهری که به طور دائم با معضل آلودگی هوا و پدیده وارونگی دما (اینورژن) دست‌به‌گریبان است، از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است. هر یک واحد برق خورشیدی که جایگزین روش‌های تولید فسیلی می‌گردد، علاوه بر کاهش چشمگیر مصرف سوخت، از بار آلودگی شهر نیز می‌کاهد.
صابر باغخانی‌پور، مدیرکل محیط زیست و توسعه پایدار شهرداری تهران، با اشاره به تأثیر مستقیم انرژی خورشیدی بر کاهش انتشار کربن تصریح می‌کند که هر کیلووات‌ساعت برق خورشیدی تولیدی، موجب می‌شود حدود 0.76 کیلوگرم دی‌اکسید کربن کمتری در اتمسفر هوا رها گردد. این رقم شاید در مقیاس یک ساختمان کوچک و منفرد ناچیز به نظر برسد، اما با تجمیع هزاران سامانه پشت‌بامی در سطح کل استان، به کاهشی بسیار چشمگیر و قابل‌ملاحظه در انتشار گازهای کربنی تبدیل خواهد شد. در حال حاضر نیز ظرفیت خورشیدی موجود در استان تهران سالانه از انتشار بیش از 230 هزار تن دی‌اکسید کربن جلوگیری به عمل می‌آورد؛ اثری که از نظر محیط‌زیستی کاملاً معادل با کاشت بیش از 6 میلیون اصله درخت است. بی‌شک چنین ظرفیت درخشانی، علاوه بر کمک به بهبود کیفیت هوای تنفسی شهر، به کاهش ردپای کربنی شهر و ارتقای پایداری شبکه توزیع نیروی برق نیز یاری می‌رساند.
چالش‌ها و آنچه باید مورد توجه باشد
شهر تهران هم از پتانسیل طبیعی و پشت‌بامی بسیار مناسب و قابل‌توجهی برای توسعه همه‌جانبه انرژی خورشیدی برخوردار است و هم بنا بر اظهارات مسئولان امر، با اقبال و استقبال عمومی بسیار گسترده‌ای از سوی شهروندان مواجه گشته است. با وجود این، کل این ظرفیت و این تقاضای مردمی، در میانه‌های راه به دلیل بروز موانع جدی در زمینه تأمین مالی و همچنین پیچیدگی‌های اداری و حقوقی، از حرکت بازمی‌ماند و متوقف می‌شود. تجربه عینی سال‌های اخیر به روشنی نشان می‌دهد که اعطای تسهیلات و مشوق‌های اعلام‌شده بدون برخورداری از ضمانت اجرای دقیق و همه‌جانبه، هرگز به اهداف مطلوب خود نمی‌رسند. به نظر می‌رسد که در کنار سایر عوامل مؤثر، حداقل سه حوزه کلیدی نیازمند توجه و تمرکز بیشتری هستند: نخست، رفع موانع حقوقی و اداری مرتبط با نحوه بهره‌برداری از پشت‌بام ساختمان‌های آپارتمانی؛ دوم، رفع موانع موجود بر سر راه همکاری سازنده بانک‌ها با متقاضیان تسهیلات؛ و سوم، تسریع و تسهیل کلیه فرآیندهای اداری از مرحله ثبت‌نام اولیه تا نصب نهایی تجهیزات. البته بدیهی است که این موارد تنها راهکارهای موجود نیستند و تحقق موفقیت‌آمیز آن‌ها وابستگی مستقیمی به هماهنگی و هم‌افزایی میان نهادهای مختلف و پیگیری مستمر امور دارد. چنانچه این گره‌های کور و مزمن گشوده نشوند، دستیابی به هدف‌گذاری کلان احداث 5000 مگاوات ظرفیت خورشیدی در سطح استان تا پایان سال 1407 امری بسیار دشوار و دور از دسترس به نظر خواهد رسید.