فصل اقتصاد - طرح 7 هزار مگاواتی نیروگاههای خورشیدی که ابتدا برای پاییز 1404 وعده داده شده بود، پس از عدم تحقق در موعد مقرر، چند بار به تعویق افتاد و در نهایت رسیدن به این ظرفیت به تیرماه 1405 موکول شد.
، ناترازی برق در ایران، سالهاست که به یکی از چالشهای ساختاری و اقتصادی کشور تبدیل شده است. در سال 1404، ناترازی برق به حدود 20 هزار مگاوات رسیده بود؛ یعنی در شرایطی که تقاضای برق از مرز 80 هزار مگاوات عبور میکرد، توان تأمین شبکه حدود 60 هزار مگاوات بود. برای جبران این شکاف عمیق میان تولید و مصرف، ایده افزایش ظرفیت انرژیهای تجدیدپذیر به عنوان یکی از راهحلهای کلیدی مطرح شد و طرحهایی با هدف احداث 7 هزار مگاوات نیروگاه خورشیدی وعده جبران بخش قابلتوجهی از این ناترازی را دادند. در 5 مردادماه 1404، طرح 7 هزار مگاواتی نیروگاههای خورشیدی با مصوبه شورای اقتصاد کلید خورد. اکنون در شهریور 1405 قرار داریم و بر اساس تازهترین اعلام ساتبا، ظرفیت احداثشده این طرح به حدود 2000 مگاوات رسیده است؛ یعنی کمتر از 30 درصد از هدف تعیینشده.
سه وعده، سه تعویق؛ سرنوشتی که هر بار به آینده موکول شد
طرح توسعه 7 هزار مگاواتی نیروگاههای خورشیدی، رسماً در 5 مردادماه 1404 با مصوبه شورای اقتصاد کلید خورد. بر اساس این مصوبه، تأمین مالی طرح از محل منابع صندوق توسعه ملی آغاز شد. حدود سه هفته بعد، در اواخر مردادماه 1404، رئیس ساتبا از «آغاز اجرای فوری» این طرح خبر داد و آن را یک برنامه گسترده برای جبران بخشی از ناترازی برق کشور خواند. اردیبهشتماه 1404، یعنی سه ماه پیش از مصوبه رسمی شورای اقتصاد، رئیس ساتبا وعده داده بود که ظرفیت نصبشده تا اواخر شهریور به 5 هزار مگاوات، تا پایان پاییز به 7 هزار مگاوات و تا پایان زمستان به 10 هزار مگاوات خواهد رسید. با گذشت حدود 7 ماه، در اواخر آبانماه 1404، رئیس ساتبا اعلام کرد که در صورت رفع موانع، این رقم تا پایان سال به 7 هزار مگاوات خواهد رسید. به این ترتیب، هدف 7 هزار مگاواتی که ابتدا برای پایان پاییز 1404 وعده داده شده بود، محقق نشد و وعده جدیدی برای پایان سال مطرح شد. تنها 8 ماه بعد، در اواسط تیرماه 1405، یعنی حدود 14 ماه پس از وعده اولیه، باز هم رئیس ساتبا اعلام کرد که تلاش میکنند تا اواسط تیرماه ظرفیت به 7 هزار مگاوات برسد. این یعنی هدف 7 هزار مگاواتی که ابتدا برای پاییز 1404 وعده داده شده بود، سپس به پایان سال 1404 موکول شد و باز هم محقق نشد و تاریخ آن به تیرماه 1405 منتقل شد. اکنون در شهریور 1405 قرار داریم؛ دو ماه از سومین موعد 7 هزار مگاواتی (تیرماه) گذشته است و تازهترین آمار ساتبا نشان میدهد حدود 2000 مگاوات از 7 هزار مگاوات محقق شده است.
الگویی که تکرار میشود؛ از نیروگاه خورشیدی تا تجهیز مدارس
این روند، محدود به طرح 7 هزار مگاواتی نیروگاه خورشیدی نیست. نمونه دیگری از آن، طرح تجهیز مدارس به نیروگاه خورشیدی است. رئیس گروه توسعه و نظارت بر احداث طرحهای مقیاس کوچک ساتبا اعلام کرده بود که 12 هزار مدرسه در کشور به نیروگاههای خورشیدی 5 کیلوواتی مجهز میشوند و «بر اساس برنامهریزی انجامشده، این طرح تا پایان شهریورماه به بهرهبرداری خواهد رسید.» در همان اعلام نیز تأکید شده بود که تجهیزات مورد نیاز فاز نخست به تمامی استانهای کشور ارسال شده و عملیات نصب نیروگاههای خورشیدی در مدارس آغاز شده است.
اما در تازهترین اظهارنظرها، معاون سرمایهگذاری و توسعه ساتبا از تجهیز حدود 1300 مدرسه از 12 هزار مدرسه هدفگذاریشده خبر داده و گفته است که «تلاش میکنیم بخش عمده طرح تا آغاز سال تحصیلی جدید به مرحله اجرا برسد.» به این ترتیب، هم آمار اعلامشده با هدف تعیینشده فاصله چشمگیری دارد (حدود 11 درصد) و هم زبان وعده از «بهرهبرداری تا پایان شهریور» به «اجرا تا آغاز سال تحصیلی» تغییر کرده است.
نکته اینجاست که وعده اولیه، بهرهبرداری کامل 12 هزار نیروگاه خورشیدی روی بام مدارس تا پایان شهریور بود؛ یعنی قرار بود این نیروگاهها ساخته شوند و برق تولید کنند. حالا صحبت از این است که بخش عمده طرح تا آغاز سال تحصیلی در مرحله اجرا باشد؛ یعنی کار ساخت و نصب ادامه دارد و زمان بهرهبرداری، نامعلوم است. در فاصله میان این دو وعده، نه فقط تاریخ، بلکه معیار موفقیت هم جابهجا شده است؛ همان الگویی که در طرح 7 هزار مگاواتی هم دیده شد.
1 میلیارد دلار تخصیص؛ سهم طرح 7 هزار مگاواتی چقدر است؟
در تازهترین گزارشهای ساتبا، عدد 5,800 مگاوات به عنوان ظرفیت نصبشده نیروگاههای تجدیدپذیر کشور مطرح شده است. اما این عدد، کل ظرفیتی است که از سالهای قبل تاکنون در کل کشور نصب شده و شامل پروژههای قدیمی، بخش خصوصی و نیروگاههایی میشود که ربطی به طرح جدید 7 هزار مگاواتی ندارند. طرح7 هزار مگاواتی یک پروژهی جداگانه است که قرار بوده با پول صندوق توسعه ملی ساخته شود. برای این طرح، در مجموع حدود 2 میلیارد دلار از منابع صندوق توسعه ملی مصوب شده است؛ اما بر اساس اطلاعات موجود، تاکنون حدود 1 میلیارد دلار از این مبلغ تخصیص داده شده است. حالا این پرسش مطرح است که با همین 1 میلیارد دلار تخصیصیافته، چه مقدار از طرح 7 هزار مگاواتی واقعاً ساخته شده و به شبکه وصل شده است؟
ساتبا اخیراً عدد 2000 مگاوات را به عنوان ظرفیت احداثشده از طرح 7 هزار مگاواتی اعلام کرده است. با تخصیص حدود 1 میلیارد دلار از منابع صندوق توسعه ملی، حدود 28 تا 30 درصد از کل پروژه محقق شده است؛ یعنی بخش عمدهی طرح (بیش از 70 درصد) هنوز باقی مانده است. در چنین شرایطی، این پرسش طبیعی است که با این حجم از سرمایهگذاری، چرا سرعت پیشرفت طرح متناسب با آن نبوده و آیا مردم حق ندارند گزارش شفافتری از روند هزینهکرد این منابع ببینند؟
چرا وعدهها تکرار میشوند؟
پس از مرور این وعدهها، این پرسش مطرح میشود که اگر موانع جدی بر سر راه طرح وجود دارد، چرا بارها و بدون رفع آن موانع، وعدههای تکراری داده میشود؟ مقام مسئول ساتبا، هر بار که وعده جدیدی مطرح کرده، به موانعی مانند تأمین ارز، تأخیر در ورود تجهیزات به کشور و شرایط ناشی از جنگ اشاره داشته است. این موانع، واقعی و قابل درکاند؛ اما نکته اینجاست که در فاصله میان وعدهها، به نظر میرسد بیشتر انرژی صرف اعلام تاریخهای جدید شده تا برداشتن موانع از سر راه.اگر پس از اولین وعده محققنشده، به جای تعیین تاریخ جدید، آسیبشناسی دقیقی انجام میشد و راهکارهای عملی برای رفع موانع ارائه میگردید، شاید امروز شاهد سومین تعویق این هدف نبودیم. آنچه رخ داده، بیشتر شبیه تکرار یک چرخه است تا یادگیری از تجربیات گذشته؛ چرخهای که به افزایش ظرفیت منجر نشده و میتواند اعتماد سرمایهگذاران و افکار عمومی را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
زمستان بدون گاز؛ آیا وعدههای تکراری پاسخگوی خاموشیهاست؟
هر سال در فصل سرما، با افزایش مصرف گاز در بخش خانگی، اولویت تأمین گاز به این بخش اختصاص مییابد و نیروگاههای حرارتی را با افت تولید مواجه میکند. امسال اما شرایط پیچیدهتر از سالهای گذشته است؛ چراکه تأسیسات انرژی کشور در جریان جنگ آسیب دیده و این موضوع، ناترازی گاز در زمستان پیشرو را تشدید کرده است. همچنین معاون وزیر نفت نیز بر ضرورت اقدامات ویژه و سریع برای تأمین سوخت نیروگاهها در زمستان آینده تأکید کرده و شرایط امسال را استثنایی خوانده است. در چنین شرایطی، توسعه انرژیهای تجدیدپذیر، به ویژه نیروگاههای خورشیدی، یک ضرورت است؛ چراکه این نیروگاهها بر خلاف نیروگاههای حرارتی، هیچ نیازی به گاز ندارند و میتوانند در شرایط کمبود شدید گاز، بخشی از بار شبکه را بدون وابستگی به سوختهای فسیلی تأمین کنند. اما نکته کلیدی اینجاست که فرآیند احداث و اتصال نیروگاههای خورشیدی به شبکه، زمانبر است و اگر همین امروز استارت احداث این نیروگاهها زده شود، پروژهها حداقل تا خرداد یا تابستان سال آینده به تولید برق و اتصال به شبکه میرسند. بنابراین، از همین حالا باید به فکر تابستان سال آینده بود؛ چراکه هر روز تأخیر، یعنی از دست رفتن فرصتی که در پیک مصرف تابستان 1406، میتواند به قیمت خاموشیهای گسترده تمام شود. ساتبا امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند تغییر رویکرد از «تکرار وعده» به «عملگرایی واقعبینانه» است.