فصل اقتصاد - رویش دندان عقل برای همه افراد تجربه یکسانی نیست. این دندانها که معمولاً در سالهای پایانی نوجوانی یا ابتدای جوانی ظاهر میشوند، ممکن است بدون ایجاد مشکل در جای مناسب خود قرار بگیرند؛ اما در برخی افراد فضای کافی برای رویش آنها وجود ندارد. در چنین شرایطی، دندان عقل بهطور کامل یا جزئی زیر لثه و استخوان فک باقی میماند و اصطلاحاً «نهفته» نامیده میشود.
رویش دندان عقل برای همه افراد تجربه یکسانی نیست. این دندانها که معمولاً در سالهای پایانی نوجوانی یا ابتدای جوانی ظاهر میشوند، ممکن است بدون ایجاد مشکل در جای مناسب خود قرار بگیرند؛ اما در برخی افراد فضای کافی برای رویش آنها وجود ندارد. در چنین شرایطی، دندان عقل بهطور کامل یا جزئی زیر لثه و استخوان فک باقی میماند و اصطلاحاً «نهفته» نامیده میشود.
نهفته بودن دندان عقل همیشه به معنای ضرورت خارج کردن آن نیست. تصمیمگیری درباره نگهداری یا جراحی باید بر اساس معاینه، تصاویر رادیوگرافی، وضعیت دندانهای مجاور و احتمال بروز عوارض در آینده انجام شود. با این حال، درد مداوم، عفونتهای تکرارشونده، پوسیدگی و ایجاد کیست از جمله نشانههایی هستند که ممکن است انجام جراحی دندان عقل نهفته را ضروری کنند.
دندان عقل نهفته چیست؟
اگر مسیر رویش دندان عقل بهوسیله استخوان، لثه یا دندان مجاور مسدود شود، این دندان نمیتواند به شکل طبیعی وارد دهان شود. دندان عقل ممکن است بهصورت عمودی، افقی یا مایل در فک قرار گرفته باشد. گاهی نیز تنها بخشی از تاج دندان از لثه بیرون میآید که به آن دندان عقل نیمهنهفته گفته میشود.
در حالت نیمهنهفته، فضایی میان دندان و لثه ایجاد میشود که محل مناسبی برای تجمع مواد غذایی و باکتریها است. تمیز کردن این قسمت نیز معمولاً با مسواک و نخ دندان دشوار است؛ به همین دلیل احتمال التهاب و عفونت لثه افزایش پیدا میکند.
خارج کردن دندان نهفته در بعضی بیماران ممکن است حفره یا نقص استخوانی قابلتوجهی ایجاد کند. در چنین مواردی دندانپزشک با توجه به شرایط بیمار، وضعیت دندان آسیاب دوم و حجم استخوان باقیمانده، احتمال نیاز به پیوند استخوان دندان را بررسی میکند. البته انجام پیوند استخوان پس از هر جراحی دندان عقل ضروری نیست و تنها در شرایط خاص توصیه میشود.
همچنین دندان عقل بهطور معمول جایگزین دندانهای ازدسترفته نمیشود و نقش مستقیمی در درمان با ایمپلنت دندان ندارد؛ اما سلامت استخوان فک و دندانهای مجاور میتواند بر برنامهریزی درمانهای آینده تأثیر بگذارد. به همین دلیل بهتر است وضعیت دندان عقل پیش از شروع درمانهای گسترده ترمیمی، ارتودنسی یا کاشت ایمپلنت بررسی شود.
چه علائمی میتوانند نشانه مشکل باشند؟
دندان عقل نهفته ممکن است برای مدت طولانی بدون علامت باقی بماند. بااینحال، بروز نشانههای زیر میتواند بیانگر التهاب، عفونت یا آسیب به بافتهای اطراف باشد:
درد در انتهای فک یا انتشار درد به گوش و شقیقه
تورم و قرمزی لثه اطراف دندان عقل
احساس طعم یا بوی نامطبوع در دهان
دشواری در باز کردن کامل دهان
درد هنگام جویدن یا بلع
تورم صورت یا غدد لنفاوی
گیر کردن مداوم مواد غذایی پشت دندان آسیاب دوم
پوسیدگی دندان عقل یا دندان مجاور
ترشح چرک از اطراف لثه
وجود این نشانهها بهتنهایی نوع درمان را مشخص نمیکند، اما نشان میدهد که مراجعه به دندانپزشک و انجام بررسیهای دقیقتر ضروری است.
چه زمانی جراحی دندان عقل ضروری میشود؟
یکی از مهمترین دلایل جراحی، عفونت مکرر بافت لثه اطراف دندان عقل نیمهنهفته است. این عارضه که «پریکورونیت» نام دارد، میتواند با درد، تورم، بوی بد دهان و محدود شدن باز شدن فک همراه باشد. اگر عفونت چند بار تکرار شود یا شدت زیادی داشته باشد، خارج کردن دندان معمولاً بهعنوان درمان قطعی در نظر گرفته میشود.
پوسیدگی غیرقابلترمیم دندان عقل نیز میتواند جراحی را ضروری کند. به دلیل موقعیت دندان در انتهای دهان، تمیز کردن و حتی ترمیم آن دشوار است. مهمتر اینکه دندان عقل کج یا نهفته ممکن است سطح پشتی دندان آسیاب دوم را نیز دچار پوسیدگی کند.
از دیگر دلایل احتمالی جراحی میتوان به تشکیل کیست در اطراف دندان نهفته، تحلیل استخوان، بیماری لثه در ناحیه دندان مجاور و فشار یا آسیب مستقیم به ریشه دندان آسیاب دوم اشاره کرد. در برخی درمانهای ارتودنسی یا جراحی فک نیز ممکن است خارج کردن دندان عقل بخشی از برنامه درمان باشد.
آیا دندان عقل بدون درد هم باید خارج شود؟
نبود درد لزوماً به معنای سالم بودن دندان عقل نیست. بعضی مشکلات مانند پوسیدگی سطح پشتی دندان آسیاب دوم، تحلیل استخوان یا تشکیل کیست ممکن است در مراحل اولیه هیچ علامت مشخصی نداشته باشند و تنها در تصویر رادیوگرافی مشاهده شوند.
در مقابل، اگر دندان عقل نهفته هیچ نشانهای از بیماری یا آسیب ایجاد نکرده باشد، خارج کردن فوری آن در همه بیماران الزامی نیست. در این شرایط ممکن است دندانپزشک پایش دورهای را پیشنهاد کند. این پایش شامل معاینه منظم و تصویربرداری در فواصل تعیینشده است تا هرگونه تغییر در زمان مناسب تشخیص داده شود.
سن بیمار، زاویه دندان، عمق نهفتگی، وضعیت ریشهها، نزدیکی دندان به عصب فک و امکان رعایت بهداشت از عوامل مؤثر در تصمیمگیری هستند. بنابراین نمیتوان برای همه دندانهای عقل نهفته یک نسخه یکسان تجویز کرد.
پیش از جراحی چه بررسیهایی انجام میشود؟
معاینه بالینی و تصویربرداری پانورامیک معمولاً نخستین مراحل ارزیابی هستند. در تصویر رادیوگرافی، جهت قرارگیری دندان، شکل ریشهها، وضعیت استخوان و فاصله آن با کانال عصبی فک پایین بررسی میشود.
اگر ریشههای دندان عقل پایین به عصب نزدیک باشند، ممکن است تصویربرداری سهبعدی یا CBCT درخواست شود. این تصویر به جراح کمک میکند ارتباط دقیق دندان و عصب را ارزیابی کرده و روش مناسبتری برای درمان انتخاب کند. در بعضی بیماران پرخطر نیز ممکن است به جای خارج کردن کامل دندان، روشهایی مانند برداشتن تاج و باقی گذاشتن کنترلشده ریشهها مطرح شود.
جراحی چگونه انجام میشود؟
جراحی معمولاً با بیحسی موضعی انجام میشود. پس از بیحس شدن ناحیه، برشی روی لثه ایجاد شده و در صورت نیاز، مقدار محدودی از استخوان اطراف دندان برداشته میشود. گاهی دندان برای خروج آسانتر به چند بخش تقسیم میشود. در پایان محل جراحی شستوشو داده شده و بخیه زده میشود.
شدت درد و تورم پس از عمل به میزان نهفتگی و پیچیدگی جراحی بستگی دارد. تورم معمولاً طی دو تا سه روز نخست بیشتر شده و سپس کاهش پیدا میکند. مصرف داروهای تجویزشده، استفاده از کمپرس سرد در ساعات اولیه، استراحت و رعایت توصیههای جراح میتواند دوره بهبودی را آسانتر کند.
مراقبتهای مهم پس از جراحی
برای حفظ لخته خون و کاهش احتمال خونریزی یا حفره خشک، بیمار نباید در ساعات اولیه دهان خود را با شدت شستوشو دهد. استعمال دخانیات، نوشیدن با نی و تف کردن مکرر نیز میتواند لخته را از محل خارج کند و روند ترمیم را مختل سازد.
مصرف غذاهای نرم و خنک، رعایت بهداشت طبق دستور پزشک و پرهیز از فعالیت بدنی سنگین در روزهای ابتدایی توصیه میشود. خونریزی شدید، تب، تورم روبهافزایش، ترشح چرک، مشکل در تنفس یا بلع و بیحسی طولانیمدت از علائمی هستند که باید سریعاً به دندانپزشک یا جراح اطلاع داده شوند.
جمعبندی
هر دندان عقل نهفتهای الزاماً به جراحی نیاز ندارد؛ اما عفونتهای مکرر، درد، پوسیدگی، آسیب به دندان مجاور، بیماری لثه و ایجاد کیست میتوانند خارج کردن آن را ضروری کنند. از سوی دیگر، نگهداری دندان بدون علامت نیز باید همراه با معاینه و پایش منظم باشد.
بهترین زمان تصمیمگیری زمانی است که دندان هنوز به عوارض گسترده منجر نشده باشد. بررسی زودهنگام وضعیت دندان عقل و مشورت با دندانپزشک یا جراح فک و صورت میتواند از آسیب به دندانهای سالم، استخوان فک و بافتهای اطراف جلوگیری کند.