ثبت جهانی الموت حاصل ۲۲ سال صبوری مردم، پژوهش‌ مستمر و حمایت‌ ملی است

فصل اقتصاد - چکش رئیس چهل‌ و هشتمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو در شهر بوسان کره ‌جنوبی، این بار برای یکی از قدیمی‌ترین پرونده‌های ایران بر میز اجلاس فرود آمد؛ چکشی که پایان بیش از دو دهه انتظار، پژوهش، کاوش‌های باستان‌شناسی، مرمت، مستندسازی و رایزنی‌های کارشناسی را اعلام کرد. پرونده «قلعه الموت و استحکامات وابسته» بدون مخالفت اعضای کمیته میراث جهانی به تصویب رسید تا یکی از مشهورترین دژهای تاریخی ایران، همراه با شش قلعه وابسته، در فهرست میراث جهانی یونسکو جای گیرد.

به گزارش فصل اقتصاد، ثبت جهانی این پرونده تنها موفقیت یک استان یا یک دستگاه اجرایی نبود؛ بلکه به گفته مدیرکل میراث فرهنگی استان قزوین، پشت این موفقیت بیش از 22 سال تلاش مستمر باستان‌شناسان، کارشناسان میراث فرهنگی، پژوهشگران، مدیران ملی و استانی، جوامع محلی و حتی خیرانی قرار داشت که هر یک به سهم خود در حفاظت و آماده‌سازی این مجموعه نقش ایفا کردند.
«مریم مهدوی» مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان قزوین در گفت‌وگو با خبرنگار ایلنا، از پشت صحنه یکی از طولانی‌ترین پرونده‌های ثبت جهانی ایران سخن گفت؛ پرونده‌ای که به گفته او اگر همراهی مردم محلی، حمایت‌های ملی و استانی و استمرار فعالیت‌های پژوهشی نبود، هرگز به سرانجام نمی‌رسید.
از دژ دیلمیان تا پایتخت اسماعیلیان
«قلعه الموت» که بر فراز صخره‌ای سنگی در ارتفاعات البرز و در حدود 100 کیلومتری شمال شرقی قزوین قرار گرفته، یکی از شناخته‌ شده‌‌ترین قلعه‌های تاریخی ایران است. بسیاری از پژوهشگران ساخت اولیه آن را به سده سوم هجری قمری و حکومت علویان و دیلمیان نسبت می‌دهند، اما شهرت جهانی این دژ از سال 483 هجری قمری و با ورود حسن صباح آغاز شد.
حسن صباح بدون جنگ و خونریزی، کنترل قلعه را در اختیار گرفت و آن را به مرکز حکومت اسماعیلیان نزاری تبدیل کرد؛ حکومتی که نزدیک به 170 سال بخش بزرگی از فلات ایران را از طریق شبکه‌ای از دژهای کوهستانی اداره می‌کرد. الموت در آن دوران تنها یک قلعه نظامی نبود؛ بلکه مرکز تصمیم‌گیری سیاسی، آموزش، نگهداری کتابخانه، ذخیره آذوقه، مدیریت منابع آب و هدایت شبکه‌ای از استحکامات دفاعی بود که از قزوین تا رشته‌کوه‌های البرز امتداد داشت.
این دوران با حمله هلاکوخان مغول در سال 654 هجری قمری پایان یافت. مغولان پس از تصرف قلعه، بخش‌هایی از آن را ویران کردند و کتابخانه مشهور الموت نیز از میان رفت، اما بقایای این مجموعه همچنان یکی از مهم‌ترین اسناد معماری دفاعی ایران در قرون میانه به شمار می‌رود.
پرونده ثبت جهانی نیز تنها به قلعه حسن صباح محدود نبود، بلکه شش قلعه تاریخی دیگر شامل لمبسر، نبیذر شاه، شمس‌ کلایه، شیرکوه، ایلان و قسطین‌ لار را نیز دربرمی‌گرفت؛ مجموعه‌ای که شبکه فرمانروایی، دفاعی و ارتباطی اسماعیلیان نزاری را تشکیل می‌داد.
کارشناسان شورای بین‌المللی بناها و محوطه‌های تاریخی (ایکوموس) در ارزیابی خود، معماری نظامی، نظام مدیریت یکپارچه، سازگاری هوشمندانه با طبیعت و ارزش تاریخی این مجموعه را از مهم‌ترین دلایل شایستگی آن برای ثبت جهانی اعلام کردند.
22 سال تلاش برای یک پرونده
مدیرکل میراث فرهنگی استان قزوین به ایلنا گفت: موفقیت امروز در ثبت جهانی قلعه الموت، نتیجه تلاش یک فرد یا یک مجموعه محدود نیست.
مهدوی گفت: ثبت جهانی قلعه الموت و استحکامات وابسته حاصل کار یک نفر نیست و هیچ‌کس نمی‌تواند این موفقیت را به نام خود ثبت کند. این اتفاق مبارک نتیجه تلاش همه همکاران ما در اداره‌کل میراث فرهنگی استان قزوین، وزارت میراث فرهنگی، پایگاه میراث فرهنگی الموت، پژوهشگران، باستان‌شناسان، مدیران ملی و استانی و همه کسانی است که طی بیش از دو دهه برای به ثمر رسیدن این پرونده تلاش کردند.
او با اشاره به روند طولانی تهیه پرونده ثبت جهانی افزود: این تجربه شیرین حاصل 22 سال کاوش‌های باستان‌شناسی، مطالعات گسترده، فعالیت‌های مستمر پژوهشی، مرمت، مستندسازی و پیگیری‌های بی‌ وقفه‌ای است که همکاران ما انجام دادند تا امروز این پرونده به نتیجه برسد.
به گفته او، طی این سال‌ها ده‌ها گروه تخصصی در حوزه‌های مختلف باستان‌شناسی، معماری، مرمت، مستندسازی، نقشه‌برداری، تعیین عرصه و حریم، مطالعات تاریخی و برنامه مدیریت در این پرونده فعالیت کردند؛ فعالیت‌هایی که باید مطابق معیارهای سختگیرانه یونسکو انجام می‌شد.
مهدوی در ادامه با اشاره به نقش حمیده چوبک، مدیر پایگاه میراث جهانی الموت، گفت: خانم دکتر چوبک در تمام این سال‌ها راهبری علمی پایگاه را برعهده داشتند و نقش ایشان در هدایت مطالعات و آماده‌سازی پرونده بسیار مهم بود، اما در کنار ایشان افراد بسیار زیادی حضور داشتند که هر کدام سهم ارزشمندی در این موفقیت دارند و بنابراین این پرونده محصول یک کار گروهی بزرگ است.
او تأکید کرد: از همان روز نخست، نگاه ما این بود که ثبت جهانی تنها یک هدف اداری نیست، بلکه باید همه الزامات علمی، حفاظتی و مدیریتی آن فراهم شود؛ به همین دلیل تهیه این پرونده زمانبر بود، اما امروز نتیجه همان دقت و صبوری را می‌بینیم.
بدون صبوری مردم الموت جهانی نمی‌شد
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان قزوین در ادامه، مهم‌ترین عامل موفقیت پرونده ثبت جهانی الموت را همراهی مردم منطقه دانست و گفت: شاید امروز همه از ثبت جهانی الموت سخن بگویند، اما واقعیت این است که اگر مردم محلی در این سال‌ها همراه ما نبودند، این پرونده هیچ‌گاه به نتیجه نمی‌رسید.
مهدوی با اشاره به روند طولانی تهیه پرونده افزود: بیش از 20 سال این پرونده در جریان بود و در این مدت مردم منطقه با صبوری فراوان در کنار میراث فرهنگی ایستادند. آنها محدودیت‌های ناشی از ضوابط حفاظتی را پذیرفتند، در اجرای برنامه‌های پژوهشی و مرمتی همراه بودند و اجازه دادند بسیاری از مطالعات و اقدامات لازم برای ثبت جهانی انجام شود.
او تأکید کرد: جوامع محلی فقط ناظر این اتفاق نبودند، بلکه بخشی از فرآیند ثبت جهانی بودند. امروز اگر الموت جهانی شده، سهم مردم منطقه کمتر از کارشناسان و مدیران نیست.
مدیرکل میراث فرهنگی قزوین با قدردانی از پویش‌های مردمی و تشکل‌های محلی گفت: در تمام این سال‌ها، انجمن‌های مردمی، دوستداران میراث فرهنگی، شوراهای محلی و بسیاری از فعالان اجتماعی در کنار ما بودند و با وجود همه دشواری‌ها اجازه ندادند روند حفاظت از این مجموعه متوقف شود.
ثبت جهانی با اتکا به اعتبارات ملی و استانی ممکن شد
مهدوی در پاسخ به این پرسش که برای ثبت جهانی این مجموعه چه میزان اعتبار هزینه شده است، گفت: واقعیت این است که نمی‌توان هزینه‌های این پرونده را با یک عدد یا رقم مشخص بیان کرد. وقتی پروژه‌ای بیش از دو دهه ادامه پیدا می‌کند، محاسبه مجموع هزینه‌های آن به ریال یا تومان عملاً امکان‌پذیر نیست.
وی افزود: پرونده الموت در تمام این سال‌ها از حمایت‌های ملی و استانی برخوردار بود. وزارت میراث فرهنگی، استانداری قزوین و دستگاه‌های مختلف اجرایی هر کدام در مقاطع مختلف اعتبارات لازم را برای کاوش‌های باستان‌شناسی، مرمت، مستندسازی، تعیین عرصه و حریم، تهیه نقشه‌ها، ایجاد زیرساخت‌ها و آماده‌سازی پرونده اختصاص دادند.
او ادامه داد: در کنار اعتبارات دولتی، خیرین نیز در بخش‌هایی از مرمت و حفاظت مجموعه مشارکت داشتند و این مشارکت‌ها نقش مهمی در پیشبرد پروژه ایفا کرد.
به گفته مدیرکل میراث فرهنگی قزوین، تهیه پرونده‌ای با استانداردهای یونسکو، تنها به انجام کاوش‌های باستان‌شناسی محدود نمی‌شود، بلکه مجموعه‌ای از مطالعات تخصصی، برنامه‌های حفاظتی، اسناد مدیریتی، مستندسازی‌‌های دقیق، نقشه‌های فنی، مطالعات حقوقی و برنامه‌های مشارکت جوامع محلی را نیز در بر می‌گیرد؛ فرآیندی که نیازمند تأمین مستمر منابع مالی و انسانی است.
یک موفقیت برای همه ایران
مهدوی با تأکید بر اینکه ثبت جهانی الموت نباید به نام یک فرد یا یک دستگاه ثبت شود، اعلام کرد: همه کسانی که در این سال‌ها برای حفاظت از الموت تلاش کردند، در این موفقیت شریک هستند. از همکاران ما در وزارت میراث فرهنگی گرفته تا مدیران استانی، استانداران ادوار مختلف، پژوهشگران، باستان‌شناسان، کارشناسان پایگاه، فرمانداری‌ها، شوراهای محلی و مردم منطقه، هر یک سهمی در این دستاورد دارند.
او افزود: به همین دلیل وظیفه خود می‌دانم از همه این عزیزان قدردانی کنم. ثبت جهانی الموت نتیجه یک همدلی ملی بود و نشان داد هر زمان دستگاه‌های مختلف و مردم در کنار هم قرار بگیرند، می‌توان به نتایج بزرگی دست یافت.
مدیرکل میراث فرهنگی استان قزوین همچنین با اشاره به نقش وزارت میراث فرهنگی در هدایت پرونده گفت: حمایت‌های مستمر معاونت میراث فرهنگی، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، پایگاه میراث فرهنگی الموت و مجموعه مدیرانی که طی این سال‌ها در وزارتخانه مسئولیت داشتند، زمینه را برای رسیدن پرونده به مرحله نهایی فراهم کرد.
تازه آغاز راه است
مریم مهدوی ثبت جهانی قلعه الموت را آغاز مرحله‌ای دشوارتر برای حفاظت از این میراث ارزشمند بشری اعلام کرد و گفت: از امروز مسئولیت ما سنگین‌تر شده است. وقتی اثری در فهرست میراث جهانی ثبت می‌شود، دیگر فقط متعلق به ایران نیست، بلکه بخشی از میراث مشترک بشریت به شمار می‌رود و باید مطابق تعهداتی که به یونسکو داده‌ایم از آن حفاظت کنیم.
وی ادامه داد: اجرای برنامه مدیریت، ادامه مرمت‌های اصولی، حفاظت مستمر، کنترل ساخت‌وسازها، توسعه زیرساخت‌های گردشگری، آموزش جوامع محلی و مدیریت بازدیدکنندگان، مهم‌ترین برنامه‌هایی است که پس از ثبت جهانی باید با جدیت دنبال شود.
به گفته او، ثبت جهانی می‌تواند فرصت تازه‌ای برای توسعه گردشگری فرهنگی در منطقه الموت ایجاد کند، اما این توسعه باید بر پایه اصول حفاظت و پایداری باشد تا ارزش‌های تاریخی و طبیعی منطقه حفظ شود.
مدیرکل میراث فرهنگی قزوین با ابراز امیدواری نسبت به معرفی بهتر ظرفیت‌های تاریخی، فرهنگی و طبیعی منطقه الموت در سطح جهان با ثبت جهانی 7 قلعه تاریخی این منطقه گفت: الموت تنها یک قلعه تاریخی نیست. این منطقه مجموعه‌ای از ظرفیت‌های کم‌نظیر تاریخی، طبیعی، فرهنگی و گردشگری را در خود جای داده و ثبت جهانی می‌تواند به شناساندن این ظرفیت‌ها در سطح جهان کمک کند.
وی افزود: هدف ما این است که مردم منطقه نیز از ثمرات این ثبت جهانی بهره‌مند شوند و توسعه گردشگری بتواند به رونق اقتصادی، ایجاد اشتغال و بهبود کیفیت زندگی در منطقه کمک کند.
مهدوی با اعلام اینکه باید از همه کسانی که طی بیش از دو دهه در مسیر ثبت جهانی الموت نقش‌ آفرینی کردند قدردانی شود، گفت: این موفقیت متعلق به همه ایران است؛ موفقیتی که با صبوری مردم، تلاش کارشناسان، حمایت دولت و مشارکت جامعه محلی به دست آمد و امیدواریم بتوانیم همان‌گونه که برای ثبت جهانی این اثر تلاش کردیم، در حفاظت و معرفی شایسته آن نیز موفق باشیم.
گفتگو: مریم جلیلوندفرد