فصل اقتصاد - یک کارشناس حوزه ایمنی، نسبت به ضرورت اجرای فرآیند ایمنی پیش از راهاندازی، برای واحدهایی که کار خود را بعد از مدتی وقفه آغاز میکنند، هشدار داد.
به گزارش فصل اقتصاد، با وقوع جنگ اخیر و آسیب دیدگی تعدادی از واحدهای تولیدی پتروشیمی و فولادی، بحث راهاندازی مجدد و اقدامات مربوط به نظارتهای ایمنی در این واحدها قبل از راهاندازی، اهمیتی ویژه یافته است. در این راستا کارشناسان ایمنی صنعتی بر ضرورت اجرای ملاحظات «ایمنی پیشاز راهاندازی» تاکید میکنند؛ ملاحظاتی که با نام مخفف "PSSR" درجهان شناخته شده و براساس آن، کلیه نکات ایمنی، قبل از راهاندازی واحد تولیدی مدنظر قرار میگیرد. شهرام غریب (مدرس دانشگاه و کارشناس ارشد ایمنی) در گفتگو با ایلنا، بر لزوم برقراری ایمنی قبل از راهاندازی واحدها تاکید کرد.
متن این گفتگو را در ادامه میخوانید:
باتوجه به نیاز برخی واحدهای تولیدی کشور به راهاندازی در شرایط فعلی، ایمنیِ پیش راه اندازی یا PSSR چیست و چرا از نظر کارشناسان ایمنی صنعتی تا این اندازه مهم هست؟
شناسایی و رفع عدم انطباقها بین بخشهای مختلف واحد تولیدی، یکی از کارکردهای اصلی PSSR یا « ایمنیِ پیش راه اندازی » است. در بازنگریهای پیشاز راهاندازی واحدهای تولیدی بهویژه در صنایع مرتبط با انرژی، گروههای ایمنی و بهره برداری سعی میکنند تا از طراحی صحیح و ساخت و نصب و راه اندازی به شکل ایمن، اطمینان حاصل کنند. حتی ایجاد یک رویه عملیاتی طبق الزامات، مقررات و دستورالعملهای ایمنی، بخشی از این روند PSSR قبل از راهاندازی تولید محسوب میشود.
خروجی کار کارشناسان ایمنی در بخش PSSR و نظارتهای مربوط به آن سه خروجی دارد. اولی کشف ایرادات قبلی و مشکلات احتمالی قبل از راه اندازی تجهیزات است. مرحله بعدی پیشنهادات برای رفع ایرادات کشف شده و مرحله پایانی، نظارت بر اصلاح آن ایرادات است.
در PSSR هدف، فقط تکمیل اطلاعات و پرکردن کاغذهای اداری نیست؛ بلکه هدف در اصل جلوگیری از بروز حادثه در زمان راهاندازی تجهیزات در واحدهاست. صنایع نفت، گاز و پتروشیمی بطور طبیعی با ریسکهای پنهانی درگیر هستند و حوادثی مثل نشت و آتش سوزی، انفجار و امثال آن، از همان زمانِ راه اندازی قابل کنترل و کاهش ریسک هستند. فلسفه کار کارشناس ایمنی میگوید «بیتوجهی به جزئیات رعایت ایمنی در همان ابتدای مسیر راهاندازی شروع میشود». در این شرایط فرآیند PSSR و نظارت ایمنی پیش از راهاندازی یا راهاندازی مجدد، در جایگاه یک سد دفاعی مقابل تشدید یا بروز مجدد حادثه نقش ایفا میکند. البته در کنار این فرآیند باید از آموزش مجدد نیروها درباره دستورالعملهای ایمنی اطمینان حاصل کرد؛ دستورالعملهایی که تحت عنوان SOPها بیان میشوند، از همین دسته آموزشهایی هستند که در حین فرآیند ایمنسازی پیش از راهاندازی، باید به آن توجه کرد.
چک کردن اینکه همه تجهیزات و سیستمهای کنترلی و اضطراری در وضعیت بهینه و درست قرار دارند و سایر این موارد، همه در PSSR باید مورد توجه واقع شود.
آیا این فرآیند ایمنی پیشاز راهاندازی، در راهاندازی مجدد واحدهای آسیبدیده نیز ضروری است؟
ایمنی پیش از راهاندازی یا PSSR فقط مربوط به شروع اولیه کار یک واحد صنعتی نیست بلکه برای راه اندازی مجدد واحد تولیدی پس از تغییرات یا آسیبها نیز قابلیت اجرایی دارد.
الزام آور بودن PSSR را البته باید در انطباق با استانداردهای بین المللی و رعایت قواعد جهانی در حوزه مقررات ایمنی جستوجو کرد. استانداردهای "OSHA" و "COMAH" همگی بر این نکته تاکید دارند که قبل از راه اندازی مجدد، ارزیابیهای کلی باید بهصورت جامع در حوزه ایمنی صورت بگیرد.
فرایندهای صنعتی پیچیده هستند و راهاندازی پس از بازسازی یا تغییرات عمده، معمولا نقطه اوج ریسکهای صنعتی محسوب میشوند. کوچکترین خطای انسانی یا نفص فنی یا نصب نادرست در همان ابتدای کار میتواند عامل حادثه باشد؛ لذا ما در رابطه با یک فرآیند حیاتی برای ایمنی صحبت میکنیم و هزینه برای آن یک «سرمایهگذاری» حساب میشود.
چرا هنوز با این همه تاکید در مراجع و استانداردها، در برخی سازمانها PSSR به درستی اجرا نمیشود؟ آیا مدیران اهمیت واقعی آن را درک نمیکنند؟
دلیل اصلی این موضوع، ریشه در ساختار تفکر مدیریتی و فرهنگ سازمانی ما دارد. وقتی سودآوری و تفکر تولیدمحور حاکم شود و از طرف دیگر هزینههای ایمنی افزایش یابد، مقاومت در برابر هزینههای ایمنسازی در این شرایط ایجاد میشود. ارزش و جایگاه واقعی ایمنی یک طرف ماجراست و فشار زمانی وارده بر مدیران به منظور راهاندازی واحدها از سوی کارفرمایان یا مدیران بالادستی، طرف دیگر این ماجراست که باعث بیتوجهی به ضرورت اجرای عملیات ایمنسازی پیش از راهاندازی میشود.
گاهی دیده میشود که علت مقاومت در برابر اجرای PSSR عدم دورنگری و آیندهنگری است. مجموع این عوامل باعث میشود که ایمنی قبل از راهاندازی به فرآیندی شامل پر کردن نمایشی چند کاغذ و چکلیست ایمنی تنزل پیدا کند و گاه ناباورانه حذف شود؛ امری که به تشدید و تکرار حوادث ناگوار میانجامد.
پیامدها و حوادث ناشی از عدم اجرای صحیح PSSR معمولا چه مواردیست؟
با نادیده گرفتن و اجرای ناقص PSSR عملا مرحله کنترل به شکست تبدیل خواهد شد. یعنی درست در جایی که خطاهای طراحی، ساخت و نصب در مرحله پیش راهاندازی مهم است و باید شناسایی و اصلاح صورت بگیرد، تمام مراحل نظارت نادیده گرفته شده و عملاً هزینههای نظارت و کنترل ایمنی بعدی بسیار بیشتر میشود. زیرا در حین فعالیت و کار، بسیاری از اقدامات ایمنسازی را نمیتوان انجام داد.
بسیاری از ایرادات ایمنی سامانهها، تجهیزات، بناها و ساختارها بعداً خود را نشان میدهند و این درحالی است که قبلاً باید از آنها جلوگیری میشد. این بسیار اشتباه است که تصور کنیم نتیجه معمولاً فقط یک خرابی ساده هست، بلکه معمولاً زنجیرهای از رویدادهاست؛ از انحراف عملکردی و آزاد سازی غیر مترقبه مواد، تا مرحله گسترش حادثه یا انفجار خارجی و افزایش شدت پیامدهای انسانی و مالی حادثه، همه ناشی از عدم توجه به ایمنی پیش از راهاندازی هستند.
از قویترین و محتملترین رویدادهای مهلک محیط کار میتوان به انفجار، آتشسوزی و نشت مواد اشاره کرد که در صورت اجرای ناقص یا عدم اجرای PSSR، رخ دادن آنها بسیار محتمل میشود. اگر کنترلهای مربوط به طراحی و نصب (شامل سنجش سازگاری و همسانی مواد، یکپارچگی، امنیت سیستم های حفاظتی و کنترلی و قابلیت اطمینان ابزار دقیق و..) اعتبار سنجی نشوند، شکستهای پنهان در بحث ایمنی رخ خواهد داد که به نشت و رهاسازی گازهای قابل اشتعال/سمی و... منجر خواهد شد.
خب بدیهی است که این نشتها و ایرادات میتواند در شرایطی که سیستمهای تشخیص و حفاظتی، کار خود را به واسطه نقص در PSSR درست انجام ندادند، محیط را بهسمت قرار گرفتن در شرایط اشتعال، انفجار و بحران سوق دهد.
از طرفی پیامدهای اقتصادی عدم اجرای درست PSSR را هم باید در نظر گرفت که شامل توقف پرهزینه کار میشود. معمولا پیشگیری در مرحله قبل از راهاندازی بسیار کم هزینهتر از رفع آن بوسیله تعمیر و بازبینیهای مجدد و تکرار تستهای ایمنی بعد از راه اندازی است؛ بماند که در این مرحله این فعالیتها بسیار پرریسکتر از قبل از راهاندازی است.
اجرای ناقص PSSR به راحتی کارکنان و نیروها را در معرض بخارات سمی و قابل اشتعال قرار میدهد. به این دلیل که ممکن است تهویه، کنترل نشتی، تجهیزات ایمنی و اضطراری آنطور که باید، مورد چک و بررسی قرار نگرفته باشند.
این پیامدها در آلودگی محیط زیست به واسطه نشت مواد بیتاثیر نیستند، بماند که تبعات جریمه آن خود داستانی مجزاست. در مقابل انجام درست این رویه، جلوی آسیب به نیروی کار و محیط زیست را به خوبی خواهد گرفت. عدم رعایت الزامات ایمنی و استانداردهای مرتبط، منجر به جریمههای سنگین و کاهش اعتماد ذینفعان خواهد شد.
علت اینکه سازمانها و مدیران PSSR را صرفا یک چک لیست -که ضرورتاً باید پر شود- تلقی میکنند، چیست؟
وقتی با نگاهی ابزاری به هر جنبه ایمنی نگاه کنیم، فقدان آگاهی خود را نشان میدهد. در برخی سازمانها اهمیت و جایگاه PSSR به چک لیست تقلیل پیدا میکند. در چنین مدلی، همان چک لیست هم از یک ابزار کنترلی و کیفیتی مهندسی، به برگهای در آرشیو (آن هم برای نشان دادن مدرک پس از وقوع حادثه) تنزل مییابد.
این نقیصه بهویژه در همان محیطهایی که فشار برای تکمیل پروژه و زمان حرف اول را میزند، شدت بالاتری دارد؛ زیرا علامت و تیک زدن خیلی سریعتر از تحلیل فنی و عمیق شدن بررسیهاست.
فرض دیگری که باید آن را با دقت دید کمبود آموزش و عدم کنترل صلاحیتهاست. اگر تیم PSSR بهخوبی آموزش ندیده باشد، هر آیتم در چک لیست که هر کدام شکستهای مختلف ایمنی را پوشش میدهند، ممکن است بهصورت نادرست بیان و بررسی شوند و هر آیتم که قرار است در برگیرنده یک پیامد باشد، پس از تیک خوردن در چک لیست، ما را به خطا در بررسی بیندازند. به روز بودن تجهیزات، استقرار تجهیز، سیالات و... همه جزو مواردی هستند که ممکن است به اشتباه تیک بخورند و در یک فرآیند تشریفاتی طبق فرهنگ سازمانی به آنها توجه نشود.
پس برای ممانعت و جلوگیری از اجرای نمایشی و اصطلاحاً فرمالیتهی چک لیست، باید کار تحلیلی و مهندسیشده صورت گیرد. باید مشخص باشد که مبنای خطر چیست و چه سیستمهای هشداری هستند. کدامها کنترل کنندهاند معیار قبولی یا رد شدن آنها چیست و چه تست هایی را باید بگذرانند. وقتی سیستم PSSR اثرگذاری دارد که چک لیستها فرایندی برای قضاوت ایجاد شرایط ایمن باشند نه مدرکی برای رفع قضاوت درباره عملکرد کارشناسان ایمنی!
انتظار واقعی کارشناسان ایمنی در عملیات بازرسی و ایمنسازی پیش از راهاندازی، از مدیران مجموعهها چیست؟
فشار زمان و اولویت تولید، بر استقلال تیم ایمنی PSSR اثر میگذارد و اگر این استقلال از نظر مدیران تامین نشود، تبعات جبرانناپذیری برای کل مجموعه و نیروی کار به همراه خواهد داشت.
ایمنی پیش راه اندازی، همان چک کردن واقعی پیش از راهاندازی است که کل سیستم با اطمینان کافی کار خود را شروع کند و از قبل در قبال بروز حادثه، آمادگی کافی ایجاد شده باشد. اگر در سایتهای مختلف یک واحد تولیدی و پتروشیمی و... کار بدون PSSR جلو رود، در نهایت کارها براساس حدس و گمان جلو رفته و تنش و حادثه بسیار محتمل میشود. مثلاً اگر تجهیزاتی مثل ESD یا Interlock در صنایع حوزه انرژی و پتروشیمی به صورت کامل نصب نشده باشد، یا سنسور حساس گاز کالیبره نشده باشد، یا در زمان لازم چک نشود، در نتیجه معمولا وقوع ریسکهای پنهان تشدید شده و در صورت بروز یک حادثه، انفجارها به صورت زنجیرهای با شدت بیشتر، بحرانی عظیم ایجاد میکند. در آن شرایط، دیگر پاسخ به مردم و مقامات بالادستی با یک عبارت سادهی «اشتباه از ما نبود» جمع نمیشود و مشکلات در نهایت روی دوش کارکنانی آوار میشوند که باید با یک وضعیت غیرمنتظره یا یک حادثهی بزرگ کنار بیایند!