در ایستگاه پیش از ابرتورم هستیم

فصل اقتصاد - عضو هیات علمی دانشکده مدیریت و اقتصاد دانشگاه صنعتی شریف گفت: به دلیل اینکه ابرتورم نشان‌دهنده نوعی نابسامانی بسیار بزرگ در اقتصاد است، میان تورم مزمن و ابرتورم، مرحله دیگری نیز تعریف می‌شود؛ مرحله‌ای که می‌توان آن را ایستگاه پیش از ابرتورم دانست و از آن با عنوان «تورم بسیار بالا» یا «تورم شدید» یاد می‌شود.

به گزارش فصل اقتصاد، مسعود نیلی، عضو هیات علمی دانشکده مدیریت و اقتصاد دانشگاه صنعتی شریف، با اشاره به شرایط دشوار کشور اظهار کرد: در روزهای سختی زندگی می‌کنیم. مردم ما در نقاط جنوبی کشور در معرض آسیب‌های بسیار جدی قرار دارند و در کنار مشکلات شدید معیشتی که طی سال‌های گذشته تاکنون با آن مواجه بوده‌اند، اکنون دشواری‌های دیگری را نیز تحمل می‌کنند. باید با همه آن‌ها ابراز همدردی کنیم و به آن‌ها اطمینان بدهیم که فراموش نشده‌اند.
نیلی گفت: ارائه‌ای که می‌خواهم خدمت شما داشته باشم، بر موضوع رشد اقتصادی متمرکز است؛ همان‌طور که عنوان این پنل نیز به مسئله رشد اقتصادی اختصاص دارد.
وی با اشاره به نمودار درآمد ناخالص ملی ادامه داد: برای من جالب بود که آقای دکتر همتی نیز اشاره کردند تولید ناخالص داخلی به‌طور کامل فرایندهای کل اقتصاد را نمایندگی نمی‌کند. این موضوعی بود که هنگام تهیه این گزارش، شاید برای نخستین بار با دقت بیشتری به آن توجه کردم.
عضو هیات علمی دانشکده مدیریت و اقتصاد دانشگاه صنعتی شریف ادامه داد: ارقام این دو متغیر در برخی موارد با یکدیگر متفاوت است که از جمله دلایل آن می‌توان به اثر رابطه مبادله اشاره کرد؛ متغیری که برای اقتصاد ایران اهمیت زیادی دارد. ارقام مربوط به این موضوع در بعضی از سال‌ها به اندازه یک بخش اقتصادی تفاوت ایجاد می‌کند. البته این مسئله تغییر اساسی در نتیجه تحلیل ایجاد نمی‌کند، اما می‌خواهم به پژوهشگران و کارشناسان توصیه کنم که بیشتر از متغیر درآمد ناخالص ملی استفاده کنند، زیرا وضعیت اقتصاد را بهتر نمایندگی می‌کند.
نیلی با تشریح روند درآمد ناخالص ملی گفت: از سال 1368، یعنی پایان جنگ، تا سال 1386 یک روند صعودی داشتیم. این روند به‌ویژه از سال 1377 از ثبات خوبی برخوردار بود و درآمد ناخالص ملی به‌طور مستمر افزایش پیدا می‌کرد.
وی افزود: اما از سال 1386 به بعد تا سال 1403، با یک توقف مواجه شده‌ایم و این اتفاق بسیار عجیبی است. در واقع، درآمد سال 1403 با درآمد سال 1386 تقریباً برابر است و حتی مقدار آن کمی کمتر نیز هست. این در حالی است که طی این مدت حدود 16 میلیون نفر به جمعیت کشور اضافه شده است. بنابراین درآمد سال 1403 باید به‌صورت سرانه میان جمعیتی تقسیم شود که 16 میلیون نفر بیشتر از جمعیت سال 1386 است. 
این اقتصاددان تصریح کرد: ما در فاصله سال‌های 1378 تا 1387 رشد اقتصادی مناسبی داشتیم. بعداً توضیح خواهم داد که اهمیت این دوره فقط به عدد رشد محدود نمی‌شود، بلکه رشد اقتصادی در آن مقطع از کیفیت مناسبی نیز برخوردار بود. اما از آن زمان به بعد، اقتصاد ما شبیه فردی شد که مرتب ورزش می‌کرده اما ناگهان دچار سکته شده و زمین‌گیر شده است.
وی خاطرنشان کرد: از سال 1386 اتفاقی در اقتصاد ایران رخ داده که نتیجه آن توقف رشد اقتصادی بوده است. در میان سه متغیر اصلی اقتصاد کلان، رشد اقتصادی نخستین متغیری بود که روند نامطلوب خود را نشان داد.
نیلی با اشاره به نقش تورم در توقف رشد اقتصادی گفت: متغیر بعدی تورم است. هر اندازه تورم مقادیر بزرگ‌تری به خود می‌گیرد، اثر مخرب آن بر رشد اقتصادی نیز بیشتر می‌شود. با توجه به اینکه اکنون شرایط خاصی را از نظر تورم پشت سر می‌گذاریم، لازم دیدم برای بررسی رشد اقتصادی، حتماً به وضعیت تورم نیز توجه کنم.
وی با اشاره به آمار ماهانه تورم از سال 1382 افزود: وقتی به فاصله سال‌های 1382 تا 1386، یعنی همان دوره‌ای که رشد اقتصادی مناسبی داشتیم، مراجعه می‌کنیم، مشاهده می‌شود که وضعیت تورم نیز مناسب بوده است.
عضو هیات علمی دانشگاه صنعتی شریف ادامه داد: تا سال 1384 تورم از ثبات خوبی برخوردار بود و تا حدودی نیز روند نزولی داشت؛ به‌گونه‌ای که به سمت نرخ 10 درصد حرکت می‌کرد. اما از سال 1384 نرخ تورم شروع به افزایش کرد و نخستین خیز تورمی که در دهه 80 مشاهده می‌شود، در سال 1387 رخ داد؛ یعنی همان سالی که توقف رشد اقتصادی نیز آغاز شد.
وی افزود: خیز دوم تورم در محدوده 30 درصد قرار داشت و خیز سوم نیز در خرداد 1392 به حدود 42 درصد رسید. این همان دوره‌ای بود که اقتصاد ایران با مجموعه شرایط ناشی از تحریم‌ها و پیامدهای آن مواجه شد.
نیلی بیان کرد: پس از آن، یک دوره کاهش تورم را تجربه کردیم و نرخ تورم در سال 1395 به حدود هفت درصد رسید.
وی با تشریح انواع تورم گفت: همان‌طور که بارها گفته شده، عنوان تورم اقتصاد ایران برای سال‌های طولانی «تورم مزمن» بوده است. تورم را می‌توان به چند نوع تقسیم کرد. یک نوع، تورم ملایم و تحت کنترل است که معمولاً نرخ آن کمتر از پنج درصد است و سیاست‌گذار می‌تواند از طریق آن، رابطه میان بیکاری و تورم را مدیریت کند.
این اقتصاددان افزود: نوع دوم، تورم مزمن است که معمولاً در دامنه 15 تا 25 درصد قرار دارد. ویژگی تورم مزمن این است که میانگین آن ثابت باقی می‌ماند و روند افزایشی مستمر ندارد. نوع دیگر نیز ابرتورم است.
وی ادامه داد: با این حال، به دلیل اینکه ابرتورم نشان‌دهنده نوعی نابسامانی بسیار بزرگ در اقتصاد است، میان تورم مزمن و ابرتورم، مرحله دیگری نیز تعریف می‌شود؛ مرحله‌ای که می‌توان آن را ایستگاه پیش از ابرتورم دانست و از آن با عنوان «تورم بسیار بالا» یا «تورم شدید» یاد می‌شود.
نیلی تاکید کرد: تورمی که اکنون با آن مواجه هستیم، در همین چارچوب قابل بررسی است؛ هرچند تعریف دقیق تورم بسیار بالا، تورم سه‌رقمی است؛ یعنی زمانی که نرخ تورم از 100 درصد عبور می‌کند.
وی خاطرنشان کرد: تورم در اقتصاد ایران از سال 1352، یعنی زمانی که دو‌رقمی شد، تا پایان سال 1396 با عنوان تورم مزمن شناخته می‌شد؛ اما از سال 1397 به بعد، دیگر از وضعیت تورم مزمن خارج شدیم و به سمت تورم بالا حرکت کردیم.